Paléographie médiévale

Paléographie médiévale, latine et française, des chartes et manuscrits, avec commentaires historiques et diplomatiques

Albert le Grand : De mineralibus (1)

Schlatt, Eisenbibliothek, Mss 20 (33r)
Schlatt, Eisenbibliothek, Mss 20 (33r)

** www.e-codices.ch **

Cliquez sur l’image ou sur cette phrase pour voir l’image en haute résolution

Rubrique : Incipit primus liber Mineralium qui est de lapidibus. Tractatus primus est de lapidibus in communi. Capitulum primum de quo est intentio et que divisio, modus et ordo dicendorum.

De commixtione et coagulatione, similiter autem et congelatione et liquefactione et ceteris hujusmodi passionibus in libro Metheororum jam est dictum. In omnibus (a) autem isti effectus prius apparent aput res nature, lapidum genera sunt et metallorum et ea quae media sunt inter hec, sicut marcassida et alumen et quedam alia talia. Et quia illa prius (b) sunt inter composita secundum naturam ex elementis utpote ante complexionata existencia quam animata sunt, ideo de hiis proxime post scientiam metheororum dicendum occurrent, parum enim videntur abundare ultra commixtionem simplicem elementorum.
De hiis autem libros Aristotelis non vidimus nisi exceptos per partes. Et hec que tradidit Avicenna de hiis in (c) capitulo, primo libro sui, quem fecit de hiis non sufficiunt.
Primum ergo de lapidibus et postea de metallicis et ultimo de mediis inter ea faciemus inquisitionem. Lapidum quippe generatio facilior est et magis manifesta quam metallorum. De lapidum autem naturis plurima in genere dicenda occurru[n]t, que in primis ponemus. Et deinde de lapidibus in specie qui magis nominati sunt, disputabimus. Coartabimus autem (d) sermonem nostrum : eo quod multorum hic dicendorum cause jam in libro Metheororum determinate sunt. In genere autem de lapidibus tractantes inquiremus in genere materiam lapidum, et proprium efficientes (e) eorum proximum et locum generationis ; et deinde modum commixtionis lapidum, causam diversitatis coloris eorum et aliorum accidentium que inveniuntur in ipsis, sicut est duricies major et minor, dolabilitas et indolabilitas, porositas et constrictio, gravitas et levitas, et cetera hujusmodi, in quibus lapides non solum in specie et numero, sed etiam in genere videntur non parvam habere diversitatem.
Sunt autem quidam maxime auctoritatis in philosophia viri, qui non de omnibus sed de quibusdam lapidum generibus tractatum facientes, sufficientem se dicunt de lapidibus fecisse mentionem, quales sunt Hermes, Evaces rex Arabum, Diascorides, Aaron, et Joseph, qui de lapidibus tantum preciosis tractantes, non de genere lapidum tractaverunt. Minus autem sufficientem etiam notitiam tradidit Plinius (f) in Hystoria naturali, non sapienter causas lapidum communi assignatis (g). Nec oportet nos omnium horum inducere sententiam, eo quod scientia est rei non adeo occulta quod ipsam ex plurimorum erroribus nos colligere oporteat. Sufficienter autem satis scientur nature lapidum et complexiones, quando propria eorum scientur materia ut efficiens proximum et accidentia propria eorum, secundum pretaxatam in quarto Metheororum inquisitionem.

Non enim hic intendimus hic ostendere qualiter aliquod istorum transmutetur in alterum, [fol. 33r, col. b] aut qualiter per antidotum medicine ejus [quem] « elyxyr » vocant alkimici, curantur egritudines eorum, aut occculta eorum manifestentur aut e converso manifesta eorum detegantur, sed potius commixtiones eorum ex elementis et qualiter unumquodque in propria specie constituatur.
Propter quod non curamus inquirere differentiam lapidis et spiritus sive anime et corporis, sive substantie et accidentis, de quibus inquiruntur (h) Alkimici, lapidem vocantes omne id quod non evaporat in igne et idem vocant corpus et substantiam. Id autem quod evaporat in ingne, sicut sulphur et argentum vivum ex quibus diversorum colorum fiunt ea que vocantur lapides, vocant spiritum et animam et accidens. Alterius enim scientie est inquirere de hiis que occultis valde fulci[un]tur rationibus et instrumentis.

Modum autem quem in singulis habuimus, etiam hic tenebimus dividendo per libros aliquos et plures tractatus et multa capitula totum opus. Cum autem in multis de particularibus fiat tractatus, oportet nos prius ex signis et effectibus cognoscere naturas istorum et ex illis (i) devenire in causas eorum et compositiones eo quod signa et effectus nobis sunt manifesta. In universalium autem natura de quibus in omnibus habitis libris fecimus mentionem, erat procedendum e converso, a causa videlicet ad effectus et virtutes et signa : eo quod in talibus communia confusa sunt magis et quoad nos manifesta, sicut in primo Physicorum est determinatum.

Ordinem vero hujus libri ad sequentes de natura libros satis ostendimus in fine nostri libri Metheororum ubi diximus de quibus prius et de quibus posterius erit dicendum. Cum enim lapidum et metallorum genera sint omyomera plus quam plante invenitur, diversitas partium, que sunt radix, et folium et flos et fructus omyomera autem sunt autem (j) per naturam anomyomera, ideo prius erit tractandum de lapidibus et ceteris mineralibus quam de corporibus animatis.

Incipientes igitur tractare de lapidum natura, in genere dicimus omnis lapidis materiam esse aut speciem cujusdam terre, aut speciem quamdam aque. Vincit enim in lapidibus alterum istorum elementorum et in hiis autem in quibus quedam species aque dominari videntur, est aliquid terre simul dominans. Hujus autem signum est fere omnium lapidum genera mergi sub aqua, que habundare in terre materia diximus in scientia Celi et mundi. Si enim essent dominancia in eis superiora elementa, procul dubio natarent super aquam. Nunc autem nullum lapidum genus natat, nis sit spongium vel adustum et per adustionem spongiosum factum sicut pumex et lapis quem evomunt terme vel ignis Vulcani, qui etiam si in pulverem redigantur, pulvis ipse sub aqua mergitur.

Adhuc autem si in lapidibus perspicuis cum aqua non esset terrestre terminatum humidi admixtum, non mergeretur sub aqua : cristallus et berillus, sicut non mergitur glacies et cetera in quibus pura vel superhabundans est aqua. Adhuc autem lapides omnes qui genera[n]tur in recubis (k) et vescis animalium, generantur ex viscosa grossa et terrestri humiditate. Oportet igitur quod talis sit materia lapidum. Specialiter autem loquentes de hiis lapidibus in quibus est terra materia, facile patere potest quod in hiis non solum terra est materia, illa enim non conti[fol. 33v, col. a]nuaretur ad soliditatem lapidis.

=== Notes ===
(a) omnibus ajouté d’une seconde main, remplace ‘quibus’ omis.
(b) prius Leçon incertaine : p avec signe abréviatif -us. Plus haut, le mot ‘prius’ est écrit avec i suscrit et signe -us. Plus bas, p et signe -us signifie clairement ‘post’. La bonne leçon, portée par de nombreux manuscrits est ‘prima’, dont l’abréviation ‘p’ et ‘a’ suscrit est sans doute ici mal interprétée.
(c) Ecrit ‘i’ et tilde, fautif pour ‘III’ (tertio)
(d) rationem exponctué devant sermonem.
(e) Sic pro efficiens.
(f) Avec signe abréviatif erronément sur l ; le copiste abrège plurim… avec p, l barré, i, m, voir quelques lignes plus bas.
(g) Sic pro assignans.
(h) Sic.
(i) Sic :u, l barré, is peut-être pour ultimis.
(j) Sic : autem répété.
(k) Sic pro renibus. A un moment de la tradition, les deux jambages liés par le haut de la lettre n ont manifestement été pris pour une ligature ci. Le copiste de ce manuscrit distingue très clairement les deux graphies..

1 avril 2009 Posté par ephepaleographie | Exercices en cours, Siècle : XIII | , , | Pas encore de commentaires

Evêque, chanoines et abbés : échanges et dons

Dijon, Archives départementales de la Côte d'Or, 15 H 66 (5)

Dijon, Archives départementales de la Côte d'Or, 15 H 66 (5)

=== Date ===
1205, décembre. – Les Régennes (1)

=== Regeste ===
L’évêque d’Auxerre Hugues [de Noyers](2) donne à l’abbaye [Notre-Dame de] Fontenay(3) et à son abbé Bernard une terre sise à Augy(4) qui avait été donnée par Etienne Mercator aux chanoines de l’autel de la Trinité dans l’église cathédrale Saint-Etienne d’Auxerre et confiée à Arnoul, abbé de Saint-Pierre d’Auxerre, qui la cultivait avec un revenu de 40 sous par an. Cette terre, il l’a échangée avec les chanoines et leur en a offert en échange 100 sous de revenu annuel.

=== Tradition ===

A1. ADCO 15 H 66, pièce 5. — Original en parchemin ; largeur 183-187 mm x ; hauteur 130 mm (repli 15 mm) ; justification 175 x 100 mm ; pas de réglure, pas de marge sup. ; repli avec 1 entaille ; écriture diplomatique. Mentions dorsales : (XVIIe s.) « Auxerre. Joindre a la cotte A ». Nota : pièces 5, 6 et 7 attachées ensemble ; au dos de cet acte est copié le texte de ADCO 15 H 66, pièce 3.
A2. ADCO 15 H 66, pièce 7. — Original en parchemin ; largeur 240 mm x hauteur 225 mm (repli 25-30 mm) ; repli à double entaille centrale ; écriture diplomatique. Mentions dorsales : (XIIIe s., contemporain de l’acte, effacé) « Donum H. […] » ; (XIIIe s.) « Autisiod. » ; « Prima » ; (autour de l’entaille) « Carta domini H. episcopi [de terra] apud Augiacum, de pace inter nos et canonicos Sancte Trinitatis » ; (XVIIe s.) « Auxerre. Don d’une terre à Augy à Mrs de Fontenay, l’an 1205. Cotte A » ; (1787) « N° 5 / Xbre 1205 ».

=== Mentions ===

ADCO 15 H 1, fol. 17r (Auxerre, A) : « …terre d’Ogy … Estienne Machaut ». — ADCO 15 H 3, p. 53-54 (IV. 3. 5) : « scellé d’un grand sceau de cire verte à double queue de peau jaune pendant. Nota : est joint à cette piéce un autre titre de la même donnation, etc. et scellé d’un grand sceau à double lacs de soye rouge et verd pendant ».

=== Edition ===

Hugo, Dei gratia Autissiodorensis episcopus, omnibus presentes litteras inspecturis in Domino salutem. Noverit universitas |2| vestra quod, cum defunctus Stephanus Mercator dedisset uni altari in ecclesia nostra cathedrali beati Stephani pro remedio ani-|3|-me sue quamdam terram aput Augeiacum in censu Hoberti de Petra Pertusi(5) et nos pro utilitate nominati defuncti |4| qui eam dederat et omnium defunctorum fidelium convertissemus illam terram ad servitium altaris Sancte Tri-|5|-nitatis, terra illa valuit per aliquot annos canonicis illius altaris quadraginta solidos redditivos annuatim per |6| manum dilecti filii Arnulphi abbatis Sancti Petri Autissiodori, cui data fuerat ad colendum. Tandem nos de-|7|-siderantes proficere menbris sancte matris Ecclesie, dedimus sancte Trinitati et servitoribus suis centum solidos redditus in |8| nostro adquisitu eis annuatim persolvendos et ipsis canonicis sancte Trinitatis consentientibus et volentibus terram |9| illam ita in melius commutatam pro salute anime nostre et pro anniversario nostro et nostrorum predecessorum faciendo, |10| donavimus domino Bernardo abbati et fratribus Deo servientibus in monasterio Cisterciensis ordinis de Fonteneto in perpetu-|11|-um possidendam. Quod ne possit a posteris infirmari, dictis fratribus et monasterio Fonteneti litteras inde fecimus |12| sigillo nostro confirmatas. Datum aput Regium Annem, anno Domini M° CC° quinto, mense decembri.

  1. Les Régennes, Yonne, arr. Auxerre, cant. Auxerre-Nord, comm. Appoigny, cf. Quantin (Maximilien), Dictionnaire topographique du département de l’Yonne : comprenant les noms de lieux anciens et modernes, Paris, 1862, p. 107
  2. Hugues de Noyers, évêque d’Auxerre de 1183 à 1207 (biographie disponible ici)
  3. Abbaye Notre-Dame de Fontenay, Côte d’Or, arr. et cant. Montbard, comm. Montbard
  4. Augy, Yonne, arr. Auxerre, cant. Auxerre-Est
  5. Pierre-Perthuis, Yonne, arr. Avallon, cant. Vézelay

18 décembre 2008 Posté par ephepaleographie | Exercices corrigés, Siècle : XIII | , , , , | Pas encore de commentaires

La vin et la vigne en Bourgogne au XIIIe siècle : un exemple de bail daté de 1269

Dijon, Archives départementales de la Côte d'Or, 15 H 66 (16)

Dijon, Archives départementales de la Côte d'Or, 15 H 66 (16)

=== Date ===
1269, décembre.

=== Regeste ===

L’official d’Auxerre notifie que Pierre de Charmoy et son épouse Isabelle ainsi que leur fille Hermengarde, tiennent une pièce de vigne de la part des abbé et communauté de Fontenay contre une rente annuelle de 30 sous tournois. En gage du paiement et de la bonne tenue de la pièce de vigne, ils engagent une autre pièce de vigne.

=== Tradition (incomplète) ===

A. Dijon. Archives départementales de la Côte d’Or, 15H66, pièce 16. Original en parchemin ; largeur 252/261 mm x hauteur 136/140 mm (repli 4/10 mm)

=== Transcription ===

Omnibus presentes litteras inspecturis, .. officialis Autisiodorensis salutem in Domino. Noveritis quod in nostra presentia constituti, Petrus dictus de Char-|2|-moy de burgo Sancti Juliani Autisidorensis et Ysabella ejus uxor, recognoverunt se recepisse ab abbate et conventu Fonteneti, Cisterciensis ordinis, |3| quandam peciam vinee ipsorum abbatis et conventus ut dicebant, sitam in territorio de Justemont juxta vineam dicti Petri ex una |4| parte et vineam fratrum Sancti Mariani Autisidorensis ex altera, tenendam et possidendam ab ipsis Petro, Ysabella et Ermengarde eorum fillia |5| quamdiu vixerint successive, sub annua pensione triginta solidorum monete turonensis apud Autisidorum dictis abbati et conventui vel eorum |6| mandato annis singulis apud Autisidorum in domo dictorum abbatis et conventus in festo beati Andree apostoli reddendorum. Ita tamen quod dicti Petrus, |7| Ysabella et Ermengardis dictam vineam anno quolibet tenentur excolere omni cultura debita et tempori competenti, videlicet circonfodere, talliare, |8| paxillare, fodere et binare, pensionemque solvere in dicto termino sicut ipsi Petrus et Ysabella coram nobis publice sunt confessi, et pro dicta |9| vinea, ut dictum est, excolenda pensioneque solvenda ad dictum terminum dicti Petrus et Ysabella, quandam vineam sitam ut dice-|10|-bant apud Billiotum juxta vineam Johannis Guichardi et vineam Stephani Robiquelli dictis abbate et conventui obligaverunt et in |11| responsionem tradiderunt coram nobis in hunc modo, quod si ipsi Petrus, Ysabella et Ermengardis in cultura dicte vinee, ut dictum est, facien-|12|-da deficerent seu dictam pensionem non solverent, dicti abbas et conventus vel eorum mandatum tam dictam vineam traditam quam obliga-|13|-tam saisire possent et tenere quousque de dicta pensione et dampnis inde habitis esset eis plenarie satisfactum. Dictis vero Petro |14| Ysabella et Ermengarde de medio sublatis, dicta vinea de Justemont ad dictis abbatem et conventum cum omni melioratione in |15| ea facta revertetur. Et quantum ad hoc dicti Petrus et Ysabella se juridictioni curie Autisiodorensis ubicumque maneant subdiderunt. Datum anno |16| Domini M° CC° LXmo nono mense decembris.

27 novembre 2008 Posté par ephepaleographie | Exercices corrigés | , , , , | Pas encore de commentaires

Hommes et femmes de corps à Troyes : un second acte

Archives départementales de l’Aube, G 2621Troyes, Archives départementales de l’Aube, G 2621

== Date ==
1258, 29 janvier [n. st.]

== Regeste ==
Le chapitre de Troyes et R., son doyen, notifie un échange de gens de corps fait avec l’église Notre-Dame de Villemaur.

== Tradition (incomplète) ==
A. Troyes, Archives départementales de l’Aube, G 2621. Original en parchemin, jadis scellé.

== Edition ==
Universis presentes litteras inspecturis .R. decanus capitulumque Trecenses salutem in Domino. Noverint |2| universi quod nos unanimi assensu omnium nostrum et de voluntate viri venerabilis domini Andree |3| de Orgenaio, concanonici nostri, dedimus et concessimus viris venerabilibus .. decano et capitulo |4| ecclesie beate Marie de Villa Mauri (1) Sibillam filiam Roberti de La Broce, feminam nostram de corpore in escambium pro Renaudo, filio Arnulphi, homine de corpore .. decani et capituli |5| predictorum, hoc salvo quod Feliseta, filia dicti Renaudi, cedit in partem ecclesie utriusque. In cujus |6| rei testimonium presentibus litteris sigillum nostrum duximus apponendum. Actum die martis post Conversionem sancti Pauli, anno Domini M° CC° quinquagesimo septimo.

  1. Villemaur : Aube, cant. Estissac

25 mars 2008 Posté par ephepaleographie | Exercices corrigés, Siècle : XIII | , , , | Pas encore de commentaires

Un acte de l’évêque de Troyes en juillet 1257 : un échange de “femmes de corps”

Troyes, Archives départementales de l’Aube, G 2621Troyes, Archives départementales de l’Aube, G 2621

== Date ==

1257, juillet.

== Regeste ==

N[icolas] [de Brie], évêque de Troyes , notifie son consentement au sujet de l’échange des femmes du corps effectué entre lui et le doyen et le chapitre de cette église.

== Tradition (incomplète) ==

A. Troyes, Archives départementales de l’Aude, G 2621, n° 49. Original en parchemin, scellé sur double queue. Dimensions : hauteur 100 mm, dont le repli 20 mm ; largeur 208 mm.

= Edition ==

Omnibus presentes litteras inspecturis, N.,(1) divina miseratione Trecensis ecclesie minister humilis, salutem in Domino. Notum |2| facimus universis quod nos permutavimus et in escambium perpetuum concesimus dilectis nostris .. decano(2) et capitulo Trecensibus |3| Margaretam filiam defuncti Droconis dicti Giboin de Valant(3), sororem Bononis, feminam nostram de corpore ad Lethuydin, |4| filiam defuncti Laurentii dicti La Vielle, sororem Petri de Valant, feminam de corpore decani et capituli |5| predictorum, ita quod dicti .. decanus et capitulum gaudebunt decetero de predicta Margareta tamquam de propria femina ipsorum |6| de corpore et nos similiter de prefata Lethuide. In cujus rei testimonium presentibus litteris sigillum nostrum |7| duximus apponendum. Datum anno Domini M° CC° L° septimo, mense julio.

  1. Nicolas de Brie, évêque de Troyes, de 1233 au 24 avril 1269 (Gams)
  2. Raoul de Romilly, doyen de l’église de Troyes, avant 1242 – après 1258, 29 janvier (Gallia chriatiana, t. XII, col. 526). Romilly-sur-Seine, Aube, arr. Nogent-sur-Seine, ch.-l. cant.
  3. Vallant-Saint-Georges, Aube, cant. Méry-sur-Seine.

== Commentaire bref ==
Sur les hommes et femmes de corps, une référence s’impose : voir le catalogue BN-Opale Plus

25 mars 2008 Posté par ephepaleographie | Exercices corrigés, Siècle : XIII | , , , | Pas encore de commentaires

L’amour des lettres et l’amour des moines : une lettre d’Adam de Perseigne au moine Osmond de Mortemer

i

Paris, Bibl. nat. de France, ms latin 1998, fol. 174rb

Rubrique :
Item epistula IIa ejusdem ad eumdem de VII feriis et VII liquefactionibus.

Texte :
Dilecto suo in Christo fratri O., Mortui Maris monacho, frater A. servus servorum Dei qui apud Perseniam Christo serviunt, salutem et vere religionis perserverantiam.

Cum aliquid quod honestum sit ab amico petitur, et amicus est qui rogatur, non debet hujusmodi petitio repulsam pati, si tamen facultas non defuerit adimplendi. De petitionis honestate et amica familiaritate confidens, cum multa instantia petis ut incitari ad virtutis studium litteris aliquibus merearis. Si bene affectus es et ad ea que justa sunt voluntarius, proficientis studio amica commonitio non nocebit. Si forte ad ea que recta sunt mens tibi est tardior quam deberet, nichilominus exhortatio forte morbo remedium adhibebit. Modis omnibus auditori verbum salutis est utile, presertim cum et ille amat qui loquitur, et cui loquitur non ambigitur reamare. Et que in amicorum colloquiis debet esse nisi de amore materies (de illo, inquam, amore quem nulla notat suspicio, si dilectio vel caritas nominetur) ? Nomen quippe amoris ad diversa commune est. Sed ad ea sola que veritatis vim habeant et virtutis, vocabulum restringitur caritatis. Cum igitur Deus amor, sive caritas, sive dilectio, proprie et specialiter nominetur, que materies convenientior, quis sermo inter nos dulcior quam de amore hujusmodi haberetur ? Sane cum timor Domini sit initium sapientie, et amare Deum sit ipsum sapere, constat quod ab affectu divini timoris sumit initium sancti sapor amoris. Dum enim Dei timor a vitiis evacuat habitaculum mentis, exclusa amaritudine vitiorum, restituit cordi sapientie appetitum. Ex tunc incipit animus esurire et sitire justitiam, quam procul dubio tantopere nullatenus esuriret, nisi pregustatus jam sapor esuriem provocaret. « Qui edunt me, ait Sapientia, adhuc esurient, et qui bibunt me, adhuc sitient » (Sir. 24, 21). Quid est enim amor justitie nisi quedam delectatio sapientie, cum nil sit aliud esse justum quam divinis esse conditum saporibus et odoribus delibutum ? Annon sunt mores et opera justorum quedam odoramenta virtutum, que nimirum ex hoc contrahere cognoscuntur quod internis sapientie ferculis oblectantur ? Sapientia siquidem a sapore nomen trahit, quod sapere faciat que sunt sursum, quod morum sit delectabile condimentum. Quid igitur in vita felicius quam Deum timere et per sollicitum divini timoris officium amori divino mentis domicilium preparare ? Timoris certe sollicitudo omni custodia mentem servat, ut jocunda amoris festivitas sollempnes ferias ibi agat. Feriata mente opus est ut vacare et videre possis quanta sit suavitas Dei, et que sit pii amoris sollempnitas experiri. Septem igitur sunt solemnes ferie, in quibus Deo vacatur, et in quibus anima, ut Deo liberius vacet, ab omni servili opere feriatur.

18 mars 2008 Posté par ephepaleographie | Exercices en cours, Siècle : XIII | , | Pas encore de commentaires

Secretum secretorum


Schlatt, Eisenbibliothek, Ms 20 (1r)

** www.e-codices.ch **

|fol. 1ra| [Lettre historieé : scène de dédicace] Incipit prologus Guidonis de Valencia super librum de Secretis secretorum Aristotelis qui intitulatur de regimine principum ad regem Alexandrum Magnificum.
Domino suo excellentissimo et in cultu christiane religionis strenuissimo Guidoni Vero de Valencia, civitatis Tripolitanensis, glorioso pontifici, Philippus, suorum minimus clericorum, se ipsum et fidele devotionis obsequium. Quantum luna ceteris stellis est lucidior et solis radiis luciditate lune fulgentior, tantum ingenii vestri claritudo vestreque scientie profunditas citra mare modernas [sic pro modernos] in litteratura exuberat tam Barbaros quam Latinos. Nec etiam aliquis sane que huic sententie valeat refragari quia cum largitor gratiarum, a quo bona cuncta procedunt, singula suis dona distribuat, tibi soli videtur gratiarum et scientiarum dona extulisse. In te namque reperiuntur sanctorum gratie universe : Noe pudicitia, Habrae fidelitas, Ysaac confidentia, Jacob longanimitas Moysi tollerantia, Josue stabilitas, Helysei perfectio, David benignitas, Salomonis sensus, Job patientia, Danielis castitas, Ysaie facondia, perseverantia Jeremie, cum ceteris sanctorum virtutibus in tua plenissime habitant sanctitate. Ad hec tu in sanctiis liberalibus litteratissimus in ecclesiasticis et legalibus peritissimus, in divinis et moralibus doctissimus. Ideo signum [sic pro dignum] fuit ut haberet vestra clementia librum presentis operis in quo fere de omnibus scientiis aliquod utille continetur. Cum igitur vobiscum essem apud Anthiociam recepta hac pretiosisima philosophye margarita, placuit vestre dominationi ut transferentur de lingua Arabica in Latinam. Porro vestro mandato cupiens humiliter obedire et voluntati vestre sicut teneor deservire, hunc librum quo carebant Latini, eo quod apud paucissimos Arabes reperitur, transtuli cum magno labore et lucido sermone de Arabico ydiomate in latinum ad vestram gloriam et honorem, eliciens quandoque litterarum ex littera, quandoque sensum ex sensu, cum alius sit loquendi modus apud Arabes et alius apud Latinos. Quem librum peritissimus princeps phylosophorum Aristotiles composuit ad petitionem regis Alexandri, discipuli sui, qui postulavit ab eo quod aut ipsum inveniret aut secreta quarumdam artium sibi fideliter |fol. 1rb| revelaret : videlicet motum operationem et potestatem astrorum in astronomia, artem alchimie in natura et artem cognoscendi naturas et operandi incantationes in celimaciam [sic pro celimanciam] et geomancia.

5 mars 2008 Posté par ephepaleographie | Exercices corrigés, Siècle : XIII | , | Pas encore de commentaires

Vidimus d’un acte de Philippe le Bel (1286) fait par l’official de Troyes (1299)


Dijon, Archives départementales de la Côte d’Or, 7 H 64

== Date ==

1286, 16 décembre. – Paris, et 1299, 2 septembre

== Regeste ==
Vidimus fait par l’official de l’église de Troyes d’un acte du roi Philippe [IV, le Bel] par lequel le roi et la reine Jeanne approuvent les transactions effectuées entre les moniales de la Chapelle d’Oze et les seigneurs champenois concernant des biens que ces derniers tiennent du roi.

== Tradition (incomplète) ==
A. Archives départementales de la Côte d’Or, 7H64. Original jadis scellé. Parchemin.

== Edition ==
Omnibus presentes litteras inspecturis, .. officialis Trecensis salutem in Domino. Noverint universi quod nos anno Domini M° CC° nonagesimo |2| nono, die Mercurii post Decollationem beati Johannis Baptiste, vidimus litteras infrascriptas, non abolitas, non cancellatas, nec in aliqua parte sua |3| viciatas et de verbo ad verbum legimus sub hac forma :

« Philipus, Dei gratia Francorum rex et Navarre, notum facimus universis tam |4| presentibus quam futuris quod cum religiose mulieres .. priorissa et conventus de capella Ose(1), ordinis sancti Benedicti, Lingonensis |5| dyocesis, finaverint cum Renerio Accurrii(2) panetario nostro finacionem hujusmodi pro nobis et karissima conjuge nostra Johanna, eadem gratia Francorum |6| et Navarre regina, recipiente super habendis et retinendis imperpetuum rebus inferius annotatis quas in feodum retrofeodum cen-|7|-sivis, allodiis seu dominiis nostris Campanie acquisivisse dicuntur : videlicet in finagio de Fulcheriis(3) duobus jornalibus |8| terre emptis a Henrico de Sancto Cereo(4), milite, quorum unum situm est, ut dicitur, juxta terram Aalipdis de Vaulayo(5) et aliud |9| juxta terram Johannis dicti Mazerinier ; item uno jornali empto a Johanne dicto Gratant sito juxta terram Henrici dicti Culerant ; |10| item duobus jornalibus emptis a predicto Henrico sitis prope terram dictarum monialium ; item uno jornali contiguo terre |11| prioris de Fulcheriis empto a Johanne Rubeo ; item in finagio de Lantagiis(6) tribus arpentis pratorum emptis a |12| Symone dicto Gros Os(a) milite, juxta prata domine de Marcellio(7) ; item duobus jornalibus terre sitis juxta terram dicti |13| militis et duobus jornalibus juxta terram Lamberti dicti Cheart emptis a Johanne de Charmaello(8) ; item arpento et |14| dimidio prati empto a Huiardo de Moris(8) sito juxta prata liberorum defuncti Petri de Chanthepierre(9) ; item septem |15| quarteriis prati emptis a Petri de Herendes sitis juxta prata liberorum Johannis dicti Gratont ; item dimidio jornali terre |16| ex dono Johannis majoris de Lantagiis contiguo terre Perrineti Clerici ; item in finagio de Villa Morun(10), duobus |17| jornalibus terre emptis a Bartholomeo Carpentario quorum quoddam situm est in loco dicto Montans juxta terram Vin-|18|-centii de Julliaco et aliud in loco dicto Charnet juxta terram Jaquini dicti Franceis — que omnia ad valorem quatuor |19| libras in anno redditu vel circiter fuer[i]nt(b) estimata –, nos vero hujusmodi finacionem ratam et gratam habentes pro nobis |20| et karissima conjuge nostra de cujus hereditate premissa movere noscuntur concedimus dictis religiosis quod ipse pro se et |21| monasterio suo predicta imperpetuum teneant, habeant et possideant pacifice et quiete et sine coactione vendendi vel |22| extra manum ponendi, retenta nobis garda et justitia in eisdem, et salvo in aliis jure nostro et jure quolibet alie-|23|-no. Quod ut ratum et stabilem perseveret, presentibus litteris sigillum nostrum(c) duximus apponendum. Nos |24| autem Johanna, Dei gratia Francorum et Navarre regina, premissa omnia prout superius sunt expressa, quantum in nobis |25| est, volumus, laudamus et etiam approbamus, et ad majorem omnium firmitatem, sigillum nostrum una |26| cum sigillo karissimi dicti nostri regis predicti presentibus jussimus apponi. Actum Parisius die Lune |27| ante festum beati Thome apostoli, anno Domini millesimo CC° octogesimo sexto. »

In cujus inspectionis testimonium |28| presenti transcripto sigillum curie Trecensis duximus apponendum. Datum anno et die Mercurii supradictis.

(a) Interprétation incertaine, car le deuxième mot est précédé d’un point A. – (b) un jambage manque A. – (c) suivi de presentibus exponctué A.

  1. La Chapelle-d’Oze, Aube, cant. de Chaource, hameau dans la comm. Lantages.
  2. Vraisemblablement identifiable au Renerus Acourre qui apparaît plusieurs fois dans les comptes de Philippe le Bel, cf. l’édition des Comptes royaux (1285-1314), éd. R. Fawtier et F. Maillard, Paris, Impr. nat., 1953-1956, 3 t. (Recueil des historiens de la France ; Documents financiers ; 3).
  3. Fouchères, Aube, arr. Troyes, cant. Bar-sur-Seine.
  4. Sancerre, Cher, arr. Bourges, ch.-l. cant. Personnage non identifié.
  5. Personne et toponyme non identifiés
  6. Lantages, Aube, arr. Troyes, cant. de Chaource.
  7. Peut-être : Marcilly-le-Hayer, Aube, arr. Nogent-sur-Seine, ch.-l. cant.
  8. Charmets, Aube, arr. Troyes, cant. Bouilly, comm. Isle-Aumont.
  9. Peut-être : Mores, abbaye, O.Cist, Aube, comm. Celles
  10. Chantpierre, Aube, cant. Bouilly, comm. Isle-Aumont.
  11. Villemoiron-en-Othe, Aube, arr. Troyes, cant. Aix-en-Othe
  12. Jully-sur-Sarce, Aube, arr. Troyes, cant. Bar-sur-Seine
  13. Charny-le-Bachot, Aube, cant. Méry-sur-Seine.

1 février 2008 Posté par ephepaleographie | Exercices corrigés, Siècle : XIII | , , , | 2 commentaires

La vigne et le vin en Bourgogne du XIIIe siècle

Dijon, Archives départementales de la Côte d’OrDijon, Archives départementales de la Côte d’Or, 15 H 66, pièce 19

== Date ==
1270, 7 décembre

== Regeste ==
L’official d’Auxerre notifie que Gillet, fils de Gillet Bonesope, et son épouse Agnès de Quenne ainsi que leur fils Jean, tiennent une pièce de vigne des abbé et communauté de Fontenay contre une rente annuelle de 10 sous tournois. En gage du paiement et de la bonne tenue de la pièce de vigne, ils engagent une autre pièce de vigne.

== Tradition ==
A. Dijon, Archives départementales de la Côte d’Or, 15 H 66, pièce 19. – Original, jadis scellé, en parchemin. Hauteur 170/185 mm (repli 18 mm) ; largeur 255/265 mm.

== Edition ==
.. Omnibus presentes litteras inspecturis, officialis Autissiodorensis salutem in Domino. Noveritis quod in nostra presentia constituti, Guilletus, filius Guilleti |2| Bonesope, et Agnes, ejus uxor, de Cona(1), recognoverunt se recepisse a religiosis viris abbate(2) et conventu Fonteneti(3), Cisterciensis ordinis, quam-|3|-dam peciam vinee site in territorio quod dicitur Basdoisiau, juxta vineam abbatis et conventus Sancti Petri Autissiodorensis(4) ex una parte et juxta vineam Stephani |4| dicti Heremite ex altera, ab eisdem Guilleto et Agnete ejus uxore et Johanne eorum filio quamdiu vixerint succesive tenendam et possidendam, |5| sub annua pensione decem solidorum turonensium anno quolibet ad festum beati Andree apostoli eisdem religiosis vel eorum mandato solvendorum. Tenentur (a) |6| autem dicti Guillotus, (b) Agnes ejus uxor et Johannes eorum filius dictam vineam excolere anno quolibet omni cultura debita et tempore competenti, |7| videlicet de biennio in biennium circonfodere et, in anno in quo non fuerit circonfossa, rebinare et anni quolibet tailliare, pai-|8|-xillare, fodere et binare, et dictam pensionem solvere ad terminum prenotatum. Et pro dictis conventionibus sic tenendis et firmiter |9| observandis, ipsi Guillotus et Agnes ejus uxor obligaverunt et in responsionem tradiderunt eisdem religiosis quandam peciam vinee |10| site in territorio quod dicitur Au chemim de Chitriaco(5), juxta vineam Bernardi Michaelis ex una parte et juxta vineam Nargeti Motet |11| ex altera, ita quod si defecerint in solutione dicte pensionis vel in cultura dicte vinee, prout dictum est, facienda quod dicti religiosi vel |12| eorum mandatum dictam vineam receptam cum dicta vinea obligata saisire poterunt, et tenere quousque de dicta pensione et de cultura |13| dicte vinee eisdem religiosis fuerit plenarie satisfactum. Dictis vero Guilloto, Agnete ejus uxore et Johanne eorum filio de medio sublatis |14| dicta vinea ad monasterium Fonteneti libere revertetur, hoc salvo heredibus illius ipsorum qui supervixerit quod si dicta vinea fuerit imbladi-|15|-ata tempore decessus illius ipsorum qui supervixerit, quod dicti heredes fructus dicte vinee illius anni percipient et habebunt salva eisdem |16| religiosis pensione supradicta. Has autem conventiones fiduciaverunt dicti Guillotus et(c) Agnes ejus uxor se tenere, complere et firmiter |17| observare et contra non venire, et quantum ad hoc supposuerunt se jurisdictioni curie Autissiodorensis ubicumque maneant ut existant. |18| Datum die dominica post hyemale festum beati Nicholai, anno Domini M° CC° LXX°.

(a) Tilde ur très effacé A . (b) et effacé par grattage A. (c) et ajouté postérieurement A.

  1. Quenne, Yonne, cant. Auxerre.
  2. Raoul II, abbé de Fontenay, 1269-1274, cf. Dictionnaire d’histoire et de géographie ecclésiastiques, t. 17, Paris, 1971, col. 904.
  3. Fontenay, Côte d’Or, arr. Semur, cant. Montbard, comm. Marmagne.
  4. Saint-Pierre-en-Vallée, chapitre régulier en 1107, puis abbaye des chanoines réguliers à partir de 1167, Yonne, cant. Auxerre, cf. Dictionnaire d’Histoire et de géographie ecclésiastiques, t. 5, Paris, 1931, col. 948-949.
  5. Chitry, Yonne, cant. Chablis.

== Commentaire historique et linguistique ==
Cet acte, sans être unique en son genre, représente un témoin intéressant de l’économie agricole à la fin du XIIIe siècle et de pratiques culturales de l’époque. Il montre, par la précision et le vocabulaire de ses clauses, l’importance et le prix de la vigne.
- Gilles, sa femme Agnès et leur fils, louent une terre qui appartient à une communauté monastique (en l’occurrence celle de l’abbaye cistercienne Notre-Dame de Fontenay) pour un loyer annuel de 10 s. t., à régler à la St-André. Pourquoi la St-André, alors qu’au Moyen Âge, il n’est pas rare que les tenanciers paient leur redevance à terme fixe, et souvent en plusieurs fois (les termes les plus ordinaires sont la Saint-Michel, Noël, Pâques et la Saint-Jean). La St-André est le 30 novembre, c’est-à-dire la première fête d’importance qui tombe après les vendanges de septembre-octobre et surtout, après le début de l’année viticole, que l’on place à la St-Martin d’hiver, le 11 novembre. A cette date, le vin est déjà fait : les vins médiévaux sont généralement clairets, d’une fermentation alcoolique brève. La vente en gros est peut-être même déjà réalisée (il n’est pas évident que les tenanciers aient leur propre pressoir), de sorte que c’est la bonne période pour exiger le paiement annuel. L’acte lui-même est passé en décembre, ce qui indique que le paiement se fait à terme échu, et après retour sur investissement, et non d’avance.
- L’importance de l’entretien de la vigne se lit dans le détail de la charte et par la clause d’engagement. Cela correspond à la réalité de la culture de la vigne : des ceps abandonnés ou mal entretenus perdent le pouvoir de produire des grappes suffisantes. La vigne est une telle richesse que le gage fourni est aussi important que le bien, puisqu’il s’agit d’une autre pièce de vigne et que les deux seront saisis en cas de défaut de paiement. L’attention portée à l’entretien se manifeste dans les clauses purement agricoles : la culture est prévue dans un cycle bisannuel. Tous les deux ans : bêcher complètement et intensivement (circonfodere) ; et, en alternance, tous les deux ans : rebiner, c’est-à-dire labourer la terre non pas une deuxième fois, car c’était l’usage normal, mais une troisième (rebinare est synonyme de tertiare); tous les ans : tailler la vigne (tailliare), échalasser (paixillare, ou encore paxillare ou paissellare), bêcher ou labourer (fodere) et biner, c’est-à-dire, comme l’indique l’étymologie, labourer une seconde fois (binare).
- Enfin, la clause sur le décès montre que l’investissement est une charge importante. En effet, il est prévu que les trois tenanciers conservent la terre et qu’à la mort du dernier, la terre revienne en la possession de l’abbaye. Néanmoins l’héritier du dernier qui mourra conservera le fruit de la vigne, à charge de payer les 10 sous tournois.

== Commentaire diplomatique ==
Clauses ‘obligaverunt’ ; ‘in responsionem tradere’ ; ‘contra hoc non venire’ ; ’supposuerunt se jurisdictioni … ubicumque maneant aut existant’. Pour avoir mes commentaires sur ces parties du texte, il fallait être présent !

23 janvier 2008 Posté par ephepaleographie | Exercices corrigés, Siècle : XIII | , , , | Pas encore de commentaires

Un acte de 1206

ADCO 15 H 66 (3)Dijon, Archives départementales de la Côte d’Or, 15 H 66

== Date ==

1206

== Régeste ==
Le chapitre cathédral d’Auxerre et Guillaume, son doyen, notifient l’accord intervenu entre ce chapitre d’une part et l’abbé [Pierre Ier] et la communauté de Fontenay, d’autre part, au sujet de la terre de la Croix d’Augy. Le chapitre concède cette terre aux religieux de Fontenay en échange d’une maison sise dans le cloître de l’église d’Auxerre.

== Tradition ==
A. ADCO 15 H 66, pièce 3. — Original en parchemin, jadis scellé ; 275 x 250 mm (repli 25 mm) ; justification 220 x 220 mm ; réglure à la mine de plomb (15, 220, 15 x 5, 220, 25) ; repli avec 1 entaille centrale, 1 trou au centre et à chaque côté ; écriture diplomatique. Mentions dorsales : (XIIIe s., autour de l’entaille) « Carta de pace capituli Autisiodori super terra ad Crucem de Augiaco » ; « Autissiod. ; « IIa » ; (XIVe s. ?) « 1206 » ; (XVIIe s.) « Auxerre. Echange entre Mrs de Fontenay et le chapitre d’Auxerre qui leur a donné une piece de terre qui avoit esté à Guy Jouart à la Croix d’Augy aux deux chemins de Vaux et d’Augy et Mrs de Fontenay ont donné audit doyen leur maison du cloistre d’Auxerre. 1206. Cotte M » ; (1787) « N° 9 / 1206 / Echanges ».

== Mentions ==
INVENTAIRES : ADCO 15 H 1, fol. 18r (Auxerre, M). — ADCO 15 H 3, p. 44 (IV. 1. 9) : « scellé d’un sceau qui y étoit autrefois, ne restant plus qu’une queue de parchemin pendant ».

== Edition ==
Willermus decanus totumque capitulum Altisiodorense(1) universis ad quos littere presentes pervenerint, salu-|2]-tem in Domino. Noverit universitas vestra quod, cum inter nos ex una parte et abbatem(2) et conventum de Fonteneto(3), |3| ex alia, contentio verteretur super quadam terra que fuit Guidonis Joardi sita ad Crucem de Augiaco(4) in |4| bivio de Vallibus(5) et de Augiaco(6), in censu Osberti de Petra Pertuis(5), compositum fuit inter nos et illos in hunc |5| modum. Quod nos predicto conventui et abbati terram illam concessimus et concedimus, laudavimus et laudamus, et ipsi in |6| recompensationem hujus rei nobis dederunt et concesserunt habendum in perpetuum domum suam que fuit |7| Johannis Beroardi, sitam in claustro nostro quam Herveus Niger sub annua pensione decem solidorum tenet in vita |8| sua et a nobis decetero tenebit. Illius igitur terre concessionem quam eis fecimus sigilli nostri munimine confir-|9|-mamus ita quod nec nos nec aliquis alius nomine nostro de terra predicta conventum decetero molestabit |10| neque trahet in causam, ita eis eam concessimus pacifice in perpetuum possidendam. Actum anno verbi incar-|11|-nati millesimo ducentesimo sexto.

  1. Auxerre, Yonne
  2. Pierre Ier, abbé de Fontenay, 1205-1207, cf. Dictionnaire d’histoire et de géographie ecclésiastiques, t. 17, Paris, 1971, col. 904
  3. Fontenay, Côte d’Or, arr. Semur, cant. Montbard, comm. Marmagne
  4. Microtoponyme non identifié
  5. Vaux, ancienne commune de l’Yonne qui a fusionné avec Auxerre en 1972
  6. Augy, Yonne, arr. et cant. Auxerre
  7. Pierre-Perthuis, Yonne, arr. Avallon, cant. Vézelay

== Commentaire paléographique ==
Cet acte a été choisi parce qu’il présente peu de difficulté à la lecture et permet de s’initier aux caractéristiques les plus évidentes de l’écriture diplomatique : stylisation des lettres, allongement des hastes.
Les difficultés rencontrées par les étudiants n’ont en conséquence pas été très nombreuses, elles concernaient les lettres “a” avec partie supérieure allongée prises pour “d”, les lettres “s”. Elles concernaient également la perluète de la cinquième ligne.
Pour les étudiants débutants, cet acte est aussi l’occasion d’introduire

  1. des réflexions sur l’écriture gothique, et en particulier
    1. l’emploi des “i” longs en fin de mots pour faciliter la lecture
    2. la notion de capitale à redoublement : “T” de totumque, “S” de salutem, “N” de noverit, “O” de Osberti
  2. les abréviations les plus fréquentes et, partant, les plus utiles, qui n’avaient pas été déjà vues dans la bulle pontificale. On notera le bel exemple d’abréviation -orum de solidorum à la ligne 7
  3. le formulaire des actes, notamment l’adresse universelle

21 décembre 2007 Posté par ephepaleographie | Exercices corrigés, Siècle : XIII | , , , | 4 commentaires