Paléographie médiévale

Paléographie médiévale, latine et française, des chartes et manuscrits, avec commentaires historiques et diplomatiques

Albert le Grand : De mineralibus (1)

Schlatt, Eisenbibliothek, Mss 20 (33r)
Schlatt, Eisenbibliothek, Mss 20 (33r)

** www.e-codices.ch **

Cliquez sur l’image ou sur cette phrase pour voir l’image en haute résolution

Rubrique : Incipit primus liber Mineralium qui est de lapidibus. Tractatus primus est de lapidibus in communi. Capitulum primum de quo est intentio et que divisio, modus et ordo dicendorum.

De commixtione et coagulatione, similiter autem et congelatione et liquefactione et ceteris hujusmodi passionibus in libro Metheororum jam est dictum. In omnibus (a) autem isti effectus prius apparent aput res nature, lapidum genera sunt et metallorum et ea quae media sunt inter hec, sicut marcassida et alumen et quedam alia talia. Et quia illa prius (b) sunt inter composita secundum naturam ex elementis utpote ante complexionata existencia quam animata sunt, ideo de hiis proxime post scientiam metheororum dicendum occurrent, parum enim videntur abundare ultra commixtionem simplicem elementorum.
De hiis autem libros Aristotelis non vidimus nisi exceptos per partes. Et hec que tradidit Avicenna de hiis in (c) capitulo, primo libro sui, quem fecit de hiis non sufficiunt.
Primum ergo de lapidibus et postea de metallicis et ultimo de mediis inter ea faciemus inquisitionem. Lapidum quippe generatio facilior est et magis manifesta quam metallorum. De lapidum autem naturis plurima in genere dicenda occurru[n]t, que in primis ponemus. Et deinde de lapidibus in specie qui magis nominati sunt, disputabimus. Coartabimus autem (d) sermonem nostrum : eo quod multorum hic dicendorum cause jam in libro Metheororum determinate sunt. In genere autem de lapidibus tractantes inquiremus in genere materiam lapidum, et proprium efficientes (e) eorum proximum et locum generationis ; et deinde modum commixtionis lapidum, causam diversitatis coloris eorum et aliorum accidentium que inveniuntur in ipsis, sicut est duricies major et minor, dolabilitas et indolabilitas, porositas et constrictio, gravitas et levitas, et cetera hujusmodi, in quibus lapides non solum in specie et numero, sed etiam in genere videntur non parvam habere diversitatem.
Sunt autem quidam maxime auctoritatis in philosophia viri, qui non de omnibus sed de quibusdam lapidum generibus tractatum facientes, sufficientem se dicunt de lapidibus fecisse mentionem, quales sunt Hermes, Evaces rex Arabum, Diascorides, Aaron, et Joseph, qui de lapidibus tantum preciosis tractantes, non de genere lapidum tractaverunt. Minus autem sufficientem etiam notitiam tradidit Plinius (f) in Hystoria naturali, non sapienter causas lapidum communi assignatis (g). Nec oportet nos omnium horum inducere sententiam, eo quod scientia est rei non adeo occulta quod ipsam ex plurimorum erroribus nos colligere oporteat. Sufficienter autem satis scientur nature lapidum et complexiones, quando propria eorum scientur materia ut efficiens proximum et accidentia propria eorum, secundum pretaxatam in quarto Metheororum inquisitionem.

Non enim hic intendimus hic ostendere qualiter aliquod istorum transmutetur in alterum, [fol. 33r, col. b] aut qualiter per antidotum medicine ejus [quem] « elyxyr » vocant alkimici, curantur egritudines eorum, aut occculta eorum manifestentur aut e converso manifesta eorum detegantur, sed potius commixtiones eorum ex elementis et qualiter unumquodque in propria specie constituatur.
Propter quod non curamus inquirere differentiam lapidis et spiritus sive anime et corporis, sive substantie et accidentis, de quibus inquiruntur (h) Alkimici, lapidem vocantes omne id quod non evaporat in igne et idem vocant corpus et substantiam. Id autem quod evaporat in ingne, sicut sulphur et argentum vivum ex quibus diversorum colorum fiunt ea que vocantur lapides, vocant spiritum et animam et accidens. Alterius enim scientie est inquirere de hiis que occultis valde fulci[un]tur rationibus et instrumentis.

Modum autem quem in singulis habuimus, etiam hic tenebimus dividendo per libros aliquos et plures tractatus et multa capitula totum opus. Cum autem in multis de particularibus fiat tractatus, oportet nos prius ex signis et effectibus cognoscere naturas istorum et ex illis (i) devenire in causas eorum et compositiones eo quod signa et effectus nobis sunt manifesta. In universalium autem natura de quibus in omnibus habitis libris fecimus mentionem, erat procedendum e converso, a causa videlicet ad effectus et virtutes et signa : eo quod in talibus communia confusa sunt magis et quoad nos manifesta, sicut in primo Physicorum est determinatum.

Ordinem vero hujus libri ad sequentes de natura libros satis ostendimus in fine nostri libri Metheororum ubi diximus de quibus prius et de quibus posterius erit dicendum. Cum enim lapidum et metallorum genera sint omyomera plus quam plante invenitur, diversitas partium, que sunt radix, et folium et flos et fructus omyomera autem sunt autem (j) per naturam anomyomera, ideo prius erit tractandum de lapidibus et ceteris mineralibus quam de corporibus animatis.

Incipientes igitur tractare de lapidum natura, in genere dicimus omnis lapidis materiam esse aut speciem cujusdam terre, aut speciem quamdam aque. Vincit enim in lapidibus alterum istorum elementorum et in hiis autem in quibus quedam species aque dominari videntur, est aliquid terre simul dominans. Hujus autem signum est fere omnium lapidum genera mergi sub aqua, que habundare in terre materia diximus in scientia Celi et mundi. Si enim essent dominancia in eis superiora elementa, procul dubio natarent super aquam. Nunc autem nullum lapidum genus natat, nis sit spongium vel adustum et per adustionem spongiosum factum sicut pumex et lapis quem evomunt terme vel ignis Vulcani, qui etiam si in pulverem redigantur, pulvis ipse sub aqua mergitur.

Adhuc autem si in lapidibus perspicuis cum aqua non esset terrestre terminatum humidi admixtum, non mergeretur sub aqua : cristallus et berillus, sicut non mergitur glacies et cetera in quibus pura vel superhabundans est aqua. Adhuc autem lapides omnes qui genera[n]tur in recubis (k) et vescis animalium, generantur ex viscosa grossa et terrestri humiditate. Oportet igitur quod talis sit materia lapidum. Specialiter autem loquentes de hiis lapidibus in quibus est terra materia, facile patere potest quod in hiis non solum terra est materia, illa enim non conti[fol. 33v, col. a]nuaretur ad soliditatem lapidis.

=== Notes ===
(a) omnibus ajouté d’une seconde main, remplace ‘quibus’ omis.
(b) prius Leçon incertaine : p avec signe abréviatif -us. Plus haut, le mot ‘prius’ est écrit avec i suscrit et signe -us. Plus bas, p et signe -us signifie clairement ‘post’. La bonne leçon, portée par de nombreux manuscrits est ‘prima’, dont l’abréviation ‘p’ et ‘a’ suscrit est sans doute ici mal interprétée.
(c) Ecrit ‘i’ et tilde, fautif pour ‘III’ (tertio)
(d) rationem exponctué devant sermonem.
(e) Sic pro efficiens.
(f) Avec signe abréviatif erronément sur l ; le copiste abrège plurim… avec p, l barré, i, m, voir quelques lignes plus bas.
(g) Sic pro assignans.
(h) Sic.
(i) Sic :u, l barré, is peut-être pour ultimis.
(j) Sic : autem répété.
(k) Sic pro renibus. A un moment de la tradition, les deux jambages liés par le haut de la lettre n ont manifestement été pris pour une ligature ci. Le copiste de ce manuscrit distingue très clairement les deux graphies..

1 avril 2009 Posté par ephepaleographie | Exercices en cours, Siècle : XIII | , , | Pas encore de commentaires

Exigit rationis ordo… Le procès de réhabilitation de Jeanne d’Arc

Paris, BnF, lat. 14665 (folio 349r)Paris, Bibliothèque nationale de France, manuscrit Latin 14665 (fol. 349r)
Cette image provient de la Banque d’images de la Bibliothèque nationale de France. Pour en avoir une version en haute résolution, s’adresser au service Reproduction de la BnF.

i=== Transcription ===
Exigit rationis ordo et recta dispositio equitatis(a) docet et precipit sacrorum canonum et legum civilium institutio salutaris ut, que solemnibus acta judicis(b), scripturis annotentur et redigantur authenticis chartis(c), et instrumentis publicis commendentur, sicque presentibus et futuris pariter innotescant, et, labente memoria hominum, non perea[n]t. Ad Dei igitur laudem, gloriam et honorem, ad veritatis et justicie elucidationem et manifestationem(d), continet hoc opus autenticumque (e) registrum, a nobis notariis infrascriptis fideliter et integraliter recollectum sub actis judiciariis, solemnibus instrumentis, et documentis fidelibus, ac variis doctorum et jurisperitorum tractatibus, processum nuper(f) ex auctoritate, ordinatione
et rescripto sancte Sedis apostolice ac sanctissimi domini nostri domini Calixti, divina providentia
pape tercii, sub reverendissimo reverendisque patribus Johanne, archiepiscopo Remensi, Guillermo, Parisiensi, et Richardo, Constactiensi, episcopis, juris professoribus dignissimis, ac venerabili patre, magistro Johanne Brehal, sacre theologie professore, in regno Francie fidei inquisitore, agitatum, solemniter discussum et conclusum, vocatis ad omnia, tam specialiter quam generaliter, qui fuerant
evocandi. Quo quidem processu mediante ac sententia finali debite interveniente, sub sancte Romane Ecclesie et apostolice Sedis ac sanctissimi Romani pontificis auctoritate, eisdem reverendissimo reverendisque patribus in Christo, ad preces humiles et devotas, ac instantiam sedulam honeste et probe vidue Ysabellis d’Arc, ac Johannis et Petri, fratrum defuncte quondam Johanne d’Arc, dicte vulgariter « la Pucelle », commissa ; processus quondam in civitate Rothomagensi, ad cujusdam magistri Johannis de Estiveto, fidei promotoris pretensi, instantiam, sub reverendo patre domino Petro Cauchon, assistente eidem, in dicti processus parte, magistro Johanne Magistri, ejusdem fidei subinquisitore, cum sententiis et executionibus inde secutis, nullus declaratus
est, invalidus et iniquus, errorem juris et facti in materia et [forma continens manifeste],

=== Variantes choisies de l’édition par Jules Quicherat (Procès de condamnation et de réhabilitation de Jeanne d’Arc, dite la Pucelle : publiés pour la première fois d’après les manuscrits de la Bibliothèque royale, suivis de tous les documents historiques qu’on a pu réunir et accompagnés de notes et d’éclaircissements, Paris : J. Renouard, 1841-1849, 5 vol., t. II, p. 72, également disponible en ligne) ===
(a) aequitalis. – (b) [sunt] judiciis. – (c) authenticis chartis. – (d) manifestationem perpetuam. – (e) authenticumque. – (f) nuper et.

18 décembre 2008 Posté par ephepaleographie | Exercices corrigés, Siècle : XV | , , | Pas encore de commentaires

Albert le Grand (Albertus Magnus) : Mineralia sive De mineralibus

De mineralibus (BnF, lat. 6514, fol. 1r)Paris, Bibliothèque nationale de France, manuscrit Latin 6514 (fol. 1r)
Cette image provient de la Banque d’images de la Bibliothèque nationale de France. Pour en avoir une version en haute résolution, s’adresser au service Reproduction de la BnF.

=== Avertissement : ===
La transcription qui suit n’a aucune prétention à éditer le texte dont il existe de nombreux manuscrits. S’il n’existait pas de recensement spécifique, on se reporterait sans doute à Jordanus-An International Catalogue of Mediaeval Scientific Manuscripts (8 manuscrits), aux listes d’Adam McLean sur The Alchemy Web site dans sa base de manuscrits (plus d’une dizaine), à la BAMAT (voir ici ou ), qui signale de nouveaux manuscrits tous les ans, ou encore à l’incipitaire In Principio, qui signale une vingtaine de manuscrits et des références bibliographiques.

Ce ne sont pourtant pas moins de 138 manuscrits que recense Winfried Fauser dans son étude de la tradition manuscrite d’Albert le Grand (Die Werke des Albertus Magnus in ihrer Handschriftlichen Überlieferung [Texte imprimé]. Teil I, die echten Werke. Codices manuscripti operum Alberti Magni. Pars I, opera genuina, Münster, 1982, n° 17, p. 67-81 ; à compléter par les suppléments publiés par le même auteur dans le Bulletin de Philosophie Médiévale de Louvain : t. 24, 1982, p. 115-129 et t. 25, 1983, p. 100-120).
Malheureusement l’édition critique, prévue pour le tome 6 partie 2 de la collection des Oeuvres complètes n’a pas encore paru (Voir l’état d’avancement de l’édition sur le site du Albertus-Magnus-Institut : ici).

=== Transcription ===
Rubrique : Incipit liber primus mineralium quod est de lapidibus. Tractatus primus est de lapidibus in communi. Capitulum primum de quo est intentio et que divisio et modus et ordo dicendorum. In Christi nomine.
Texte : De commixtione et coagulatione, similiter autem et congelatione et liquefactione et ceteris hujusmodi passionibus in libro Methaurorum jam est dictum. In quibus autem isti effectus primus apparent apud naturam, lapidum genera sunt et metallorum, et ea que media sunt inter hec, sicut marchasida et alumen et quedam talium hujusmodi. Et quia illa prima sunt inter composita secundum naturam ex elementis utpote ante coplexionata existencia que animata sunt, ideo de hiis proxime et post scientiam Methaurorum dicendum occurret. Parum enim videntur abundare ultra commixtionem simplicem elementorum. De hiis autem libros Aristotelis non vidimus, nisi exceptos per partes. Et hec que tradidit Avicenna de hiis (capitulo primo sui libri quem fecit de hiis), non sufficiunt. Primum ergo de lapidibus et postea de metallicis et ultimo de mediis inter ea faciemus inquisitionem. Lapidum quippe generatio facilior est et magis manifesta quam metallorum. De lapidum autem naturis plurima in generatione dicenda occurrunt

18 décembre 2008 Posté par ephepaleographie | Exercices corrigés, Siècle : XIII | , , | Pas encore de commentaires

Rithmi cujusdam Petri Damiani : De omnibus statibus

Zürich, Zentralbibliothek, Ms. C 101 (1r)
Zürich, Zentralbibliothek, Ms. C 101 (1r)

** www.e-codices.ch **

Petrus Damiani, Carmen rhythmicum

|1| Episcopi, attendite,
Dei verba facite (a).
Vobis precepit Dominus
Pro vestris moribus (b).

|2] Si bona, quae loquimini,
Operibus feceritis,
Exempla bona dabitis
Vestris commissis filiis.

|3| Presbiteri, dyaconi,
Qui fertis uasa Domini,
Estote semper nitidi
In conspectu altissimi.

|4| Qui vult esse canonicus,
Sit bonus et ydoneus,
Obediat episcopo
Ut seniori domino (c).

|5| Ad matutinum veniat,
Cum signum hore resonat;
Postposita pigritia
Festinet ad officia.

|6| Plebani recte audiant,
Quod sancti patres clamitant,
Ut acquisita predia
Relinquant in ecclesia.

|7| Magistri[!] (d) doctus litteris
Flagella debet (e) discipulis,
|8| Ut docti ab infantia
Doctrinam bene sapiant.

|9| Scriptores recta linea
Veraces scribant litteras,
|10| Distinctiones proprias
Usque ad finem compleant.

|11| Illitteratus clericus
Elationi deditus,
|12| Despiciens misteria,
Ut stulta jacet bestia.

|13| Discurrit per basilicam
Pro vanitate nimia;
|14| In loco si permanserit,
Cervice torta respicit.

|15| Verba Dei non nuntiat,
Privatim semper musitat
|16| Et recitat parabolas
Inanes atque vacuas.

|17| Abbates semper vigilent
Ab omni namque crimine;
|18| Non pro mundi astutia
Sancta relinquat (f) studia.

|19| Non potest esse monachus,
Qui vagus est et prodigus;
|20| Si vivit sine regula,
Peribit absque gracia (g).

|21| Deo deuote monache,
Serua (h) legem optime;
|22| Viventes casto corpore
Terrena cuncta spernite.

|23| Potestas est in populo
A summo data Domino;
|24| Et (i) cum fide servant (i),
Qui sacramenta fecerant.

|25| Pro nullo malo merito
Vel placitato pretio
|26| Aut aliqua amicitia
Necat (k) vera judicia.

|27| Judex sedens in placito
Non speret de Byzancio
|28| Sed Deum recte timeat
Et legem ejus (l) finiat.

|29| Testes, pro nullo munere
Falsa loqui presumite
|30| Sed vera verba (m) dicite
Presente vero principe.

|31| Veraces sint notarii (1)
Tenendo fidem animi
|32| Nec umquam pro denariis
Falsa scribant in cartulis.

|33| Castaldiones populi
Omnes (n) uicedomini
|34| Ne torqueant justitiam
Nec manducent servicia.

|35| Tenentes ministeria
Cum malis non conveniant ;
|36| Recta (o) fide serviant,
Ne merita bona perdant (p).

|37| Adnatatores [!] (q)(2) placita
Ne fundant (r) arte aliqua ;
|38| Relaxent cordis vicia
Ut (s) exquirant judicia.

Variantes avec le texte édité par M. Lokrantz en 1964 (Studia Latina Stockholmiensia 12), p. 137 – 158 (références bibliographiques complètes)

(a) discernite. – (b) mori ovibus. – (c) indito. – (d) Magister (leçon qui s’impose). – (e) det. – (f) relinquant (leçon qui s’impose). – (g) morte pessima. – (h) servate (leçon qui s’impose : le féminin pluriel a été pris pour un vocatif singulier). (i) Ei. – (j) serviant. (k) Vertant. – (l) cito. – (m) verba vera. – (n) Et omnes (leçon qui s’impose pour la régularité du vers). – (o) Recta cum (leçon qui s’impose pour la régularité du vers). – (p) bona perdant merita. – (q) Advocatores. – (r) fraudent. – (s) Et.
(1) notarii écrit un a suscrit au-dessus du o(abréviation nota non utilisée). – (2) Sic proAdnotatores ?.

3 avril 2008 Posté par ephepaleographie | Exercices corrigés, Siècle : XV | , | Pas encore de commentaires

L’amour des lettres et l’amour des moines : une lettre d’Adam de Perseigne au moine Osmond de Mortemer

i

Paris, Bibl. nat. de France, ms latin 1998, fol. 174rb

Rubrique :
Item epistula IIa ejusdem ad eumdem de VII feriis et VII liquefactionibus.

Texte :
Dilecto suo in Christo fratri O., Mortui Maris monacho, frater A. servus servorum Dei qui apud Perseniam Christo serviunt, salutem et vere religionis perserverantiam.

Cum aliquid quod honestum sit ab amico petitur, et amicus est qui rogatur, non debet hujusmodi petitio repulsam pati, si tamen facultas non defuerit adimplendi. De petitionis honestate et amica familiaritate confidens, cum multa instantia petis ut incitari ad virtutis studium litteris aliquibus merearis. Si bene affectus es et ad ea que justa sunt voluntarius, proficientis studio amica commonitio non nocebit. Si forte ad ea que recta sunt mens tibi est tardior quam deberet, nichilominus exhortatio forte morbo remedium adhibebit. Modis omnibus auditori verbum salutis est utile, presertim cum et ille amat qui loquitur, et cui loquitur non ambigitur reamare. Et que in amicorum colloquiis debet esse nisi de amore materies (de illo, inquam, amore quem nulla notat suspicio, si dilectio vel caritas nominetur) ? Nomen quippe amoris ad diversa commune est. Sed ad ea sola que veritatis vim habeant et virtutis, vocabulum restringitur caritatis. Cum igitur Deus amor, sive caritas, sive dilectio, proprie et specialiter nominetur, que materies convenientior, quis sermo inter nos dulcior quam de amore hujusmodi haberetur ? Sane cum timor Domini sit initium sapientie, et amare Deum sit ipsum sapere, constat quod ab affectu divini timoris sumit initium sancti sapor amoris. Dum enim Dei timor a vitiis evacuat habitaculum mentis, exclusa amaritudine vitiorum, restituit cordi sapientie appetitum. Ex tunc incipit animus esurire et sitire justitiam, quam procul dubio tantopere nullatenus esuriret, nisi pregustatus jam sapor esuriem provocaret. « Qui edunt me, ait Sapientia, adhuc esurient, et qui bibunt me, adhuc sitient » (Sir. 24, 21). Quid est enim amor justitie nisi quedam delectatio sapientie, cum nil sit aliud esse justum quam divinis esse conditum saporibus et odoribus delibutum ? Annon sunt mores et opera justorum quedam odoramenta virtutum, que nimirum ex hoc contrahere cognoscuntur quod internis sapientie ferculis oblectantur ? Sapientia siquidem a sapore nomen trahit, quod sapere faciat que sunt sursum, quod morum sit delectabile condimentum. Quid igitur in vita felicius quam Deum timere et per sollicitum divini timoris officium amori divino mentis domicilium preparare ? Timoris certe sollicitudo omni custodia mentem servat, ut jocunda amoris festivitas sollempnes ferias ibi agat. Feriata mente opus est ut vacare et videre possis quanta sit suavitas Dei, et que sit pii amoris sollempnitas experiri. Septem igitur sunt solemnes ferie, in quibus Deo vacatur, et in quibus anima, ut Deo liberius vacet, ab omni servili opere feriatur.

18 mars 2008 Posté par ephepaleographie | Exercices en cours, Siècle : XIII | , | Pas encore de commentaires

Secretum secretorum


Schlatt, Eisenbibliothek, Ms 20 (1r)

** www.e-codices.ch **

|fol. 1ra| [Lettre historieé : scène de dédicace] Incipit prologus Guidonis de Valencia super librum de Secretis secretorum Aristotelis qui intitulatur de regimine principum ad regem Alexandrum Magnificum.
Domino suo excellentissimo et in cultu christiane religionis strenuissimo Guidoni Vero de Valencia, civitatis Tripolitanensis, glorioso pontifici, Philippus, suorum minimus clericorum, se ipsum et fidele devotionis obsequium. Quantum luna ceteris stellis est lucidior et solis radiis luciditate lune fulgentior, tantum ingenii vestri claritudo vestreque scientie profunditas citra mare modernas [sic pro modernos] in litteratura exuberat tam Barbaros quam Latinos. Nec etiam aliquis sane que huic sententie valeat refragari quia cum largitor gratiarum, a quo bona cuncta procedunt, singula suis dona distribuat, tibi soli videtur gratiarum et scientiarum dona extulisse. In te namque reperiuntur sanctorum gratie universe : Noe pudicitia, Habrae fidelitas, Ysaac confidentia, Jacob longanimitas Moysi tollerantia, Josue stabilitas, Helysei perfectio, David benignitas, Salomonis sensus, Job patientia, Danielis castitas, Ysaie facondia, perseverantia Jeremie, cum ceteris sanctorum virtutibus in tua plenissime habitant sanctitate. Ad hec tu in sanctiis liberalibus litteratissimus in ecclesiasticis et legalibus peritissimus, in divinis et moralibus doctissimus. Ideo signum [sic pro dignum] fuit ut haberet vestra clementia librum presentis operis in quo fere de omnibus scientiis aliquod utille continetur. Cum igitur vobiscum essem apud Anthiociam recepta hac pretiosisima philosophye margarita, placuit vestre dominationi ut transferentur de lingua Arabica in Latinam. Porro vestro mandato cupiens humiliter obedire et voluntati vestre sicut teneor deservire, hunc librum quo carebant Latini, eo quod apud paucissimos Arabes reperitur, transtuli cum magno labore et lucido sermone de Arabico ydiomate in latinum ad vestram gloriam et honorem, eliciens quandoque litterarum ex littera, quandoque sensum ex sensu, cum alius sit loquendi modus apud Arabes et alius apud Latinos. Quem librum peritissimus princeps phylosophorum Aristotiles composuit ad petitionem regis Alexandri, discipuli sui, qui postulavit ab eo quod aut ipsum inveniret aut secreta quarumdam artium sibi fideliter |fol. 1rb| revelaret : videlicet motum operationem et potestatem astrorum in astronomia, artem alchimie in natura et artem cognoscendi naturas et operandi incantationes in celimaciam [sic pro celimanciam] et geomancia.

5 mars 2008 Posté par ephepaleographie | Exercices corrigés, Siècle : XIII | , | Pas encore de commentaires

Notes théologiques

London, British Library, MS Arundel 213 (5v-6r)
London, British Library, MS Arundel 213 (5v-6r)

The British Library Digital Catalogue of Illuminated Manuscripts
** The British Library**
(Reproduit avec l’autorisation de la British Library)
© British Library Board. London, British Library, MS Arundel 213.

== Transcription ==
Extraits et notes, VIIIe – IXe siècle, abbaye de Saint-Jacques de Wurtzbourg.

Londres, British Library, Ms. Arundel 213, fol. 5v- 6r

[5v] Dauuit propheta dixit. « Qui pecuniam suam non dedit ad usuram et munera super innocentem non accepit »(1) . Et in lege Moysi scriptum est : « Si in paupertate frater tuus venerit ad commutare(a) et sublevare debeas ne sit in paupertate. »(2) Et alibi Dominus per profetam dicit : « Usuram et superhabundantiam nolite recipere »(3). Superhabundantiam id est in melioratam rem, quia propter ea Dominus sacerdotes de templo ejecit ementes et vendentes(4). Ergo anona et vino unusquisque quam prestat, non recipiat amplius. Et Spiritus sanctus per Salomonem dixit : « M[a]ledictus(b) homo qui abscondit frumenta et benedictio super capta vendentium »(5) et prestantium. Et cui Deus dedit intellectum vel sapientiam(6) et hoc vendere voluerit(c), non debet, ut dicitur : « Eme sapitentiam et noli vendere eam »(7), quia qui ipsam vendere voluerit usura dicitur, quia Dominus in evangelio sic dixit : « Gratis accepistis gratis date »(8). Et qui usuras non accepit perfectionem adhuc intellegit, ut dicitur : « Frange esurienti panem tuum et egenos vagosque, qui(d) sunt sine tecto, induc in domum tuam et cum videris nudum operi eum et carnem tuam ne dispexeris(e) »(9) . Et Dominus per Esaiam profetam dixit : « Qui excutit manus suas ab omni(f) munere, iste in excelsis habitat »(10). Est munus(g) a manu et est munus ab ore et munus ab obsequio(11). Et alibi dixit : « Beatius(h) est dare magis(i) quam accipere »(11). Et Dominus dicit : « Qui petit a(j) te da ei et volenti mutuare(k) a te ne(l) advertaris »(13). Mutare hoc est in promutare. Et(m) in Deuternomio scriptum est : « Non fenerabis fratre tuo ad usuram pecuniam, nec fruges nec quamlibet aliam rem, fratri autem tuo(n) absque usura id quo(o) indiget accommodabis, ut benedicat tibi Dominus Deus tuus in omne tempore »(14). Et dicit : « Si emeris servum Hebreum sex annus(p) seruiat(q) tibi septennium(r) et demitte eum [6r] liberum »(15). Dum ipsa ueritas ait : « Non veni legem soluere sed et implere »(16). Quia lex per Moysen data est, gratia et veritas per Ihesum Christum facta est. Ergo in melius commutata est gratia per Filium in nouo testamento quam lex per seruum(s) in veteri(t) testamento.
VIII. De penitentia.
Dominus in evangelio dicit : « Paenitentiam agite. Appropinquavit enim regnum caelorum » (17). Et alibi dicit : « A diebus autem Johannis Baptistae usque nunc regnum caelorum vim patitur, et violenti(u) diripiunt illud »(18), id est dum peccator paenitens intrat. Sicut « aqua extinguit ignem ardentem »(19) sic paenitentia delebit crimina fontibus lacrimarum. Qui non penitet, modo nudus remanebit in umbra mortis. Qui vero timet Deum(v) per paenitentiam inluminatur(w). O paenitentia rutilentior(x) auro, splendidior sole, sine qua non est vivere nec Deo placere. Johannes(y) Baptista clamat « facite fructus dignos(z) paenitentiae »(20), quando ecce adest regnum Dei. Explicit

(a) vel accomodare dans l’entreligne. – (b) mediledictus corr. mledictus. – (c) voluerit peut-être exponctué par  – (d) qui ajouté dans l’entreligne. – (e) dispe [une lettre effacée par grattage] eris, avec ex ajouté dans l’entreligne. – (f) omne corr. omni. – (g) manus corr. munus. – (h) Beatus corr. beatius. – (i) magis ajouté dans l’entreligne. – (j) a suivi d’un espace gratté. – (k) mutare corr. mutuare. – (l) adtende corr. a te ne. – (m) de barré suivant Et. – (n) fratrem autem tuo corr. en f. a. tuum par addition de um dans l’entreligne puis l’ensemble est supprimé par soulignement et remplacé par fratri autem tuo dans l’entreligne. – (o) quod corr. par exponctuation quo. – (p) sic pour annos. – (q) serviet corr. serviat. – (r) septimum corr. fautivement septennium. – (s) seruo corr. seruum. – (t) vetus corr. veteri. – (u) volenti corr. violenti. – (v) deo corr. deum. – (w) inluminator corr. inluminatur. – (x) vel radiantior ajouté dans l’interligne. – (y) Johannis corr. Johannes. – (z) dignus corr. dignos.

  1. Ps 14, 5.
  2. Cf. Lev. 25, 39.
  3. Ez 18, 17.
  4. Cf. Jn 2, 15.
  5. Pr 11, 26.
  6. Cf. Ex. 36, 1.
  7. Pr 23, 23.
  8. Mt 10, 8.
  9. Is 58, 7.
  10. Is 33, 15 et 16.
  11. Gregorius Magnus, Moralia in Job, lib. XII, par. 54 (CCSL 143A), et Homiliae in Evangelia, lib. I, hom. 4 (CCSL 141).
  12. Ac 20, 35 ; cette phrase est attribuée au Christe dans les Actes : « ac meminisse verbi Domini Jesu quoniam ipse dixit (Ac 20, 35) », alors qu’aucun des évangiles ne contiennent cet enseignement.
  13. Mt 5, 42.
  14. Dt 23, 19-20.
  15. Ex. 21,2.
  16. Mt 5, 17.
  17. Mt 3, 2
  18. Mt 11, 12
  19. Eccli 3, 33
  20. Lc 3, 8

== Note sur la transcription ==
Dans cette transcription, nous avons choisi d’utiliser l’italique pour indiquer une rubrique et de ne pas indiquer les abréviations, au demeurant assez peu nombreuses (voir commentaire paléographique).
A des fins de bonne lecture et de meilleure compréhension, nous avons restitué les signes j et v. Vu l’ancienneté du texte manuscrit, un autre choix aurait parfaitement pu être envisagé pour mettre en valeur le système graphique du scribe, si celui-ci avait fait un usage remarquable de formes V ou I long.

== Commentaire paléographique ==
Le texte est écrit en une minuscule anglo-saxonne régulière, apparemment assez facile à lire. Des difficultés, voire de véritables chausse-trapes, sont pourtant disséminées tout au long du texte.
- S / R. La lettre R est tracée comme un s long, mais revient systématiquement se poser sur la ligne, pour se fermer presque comme un n. C’est l’un des écueils de ce texte, en particulier à la fin, dans le mot sex si facilement lu ‘rex’, ou bien dans les abrévations dr avec tilde, prise par beaucoup pour ‘ds’ (Deus), ou encore fr rarement bien lu.
- ligature à partir du E. Un point d’achoppement est constitué par la faculté de la lettre E à se lier par la barre horizontale à la lettre qui suit. Au début de la ligne 7, dans deux mots consécutifs : et vendentes ; à la ligne 8, per. La ligature et intervient naturellement aussi en milieu de mot (profetam). La ligature EG est trompeuse, car elle complète la lettre G à laquelle notre oeil est habitué (cf. et egenos à la ligne 14).
- abréviation per de forme remarquable (P avec une petite crête).
- les corrections sont assez nombreuses, reflétant un état initial assez défectueux. Deux grands “classiques” de la correction médiévale se donnent déjà à voir : l’exponctuation (‘inluminator’ corrigé en ‘inluminatur’ au feuillet 6r) et l’insertion d’une leçon variante par le mot vel dans l’entreligne, celui-ci étant abrégé par la lettre l barrée.

2 décembre 2007 Posté par ephepaleographie | Exercices corrigés, Siècle : IX | , | 2 commentaires