Albert le Grand : De mineralibus (1)

Schlatt, Eisenbibliothek, Mss 20 (33r)
** www.e-codices.ch **
Cliquez sur l’image ou sur cette phrase pour voir l’image en haute résolution
Rubrique : Incipit primus liber Mineralium qui est de lapidibus. Tractatus primus est de lapidibus in communi. Capitulum primum de quo est intentio et que divisio, modus et ordo dicendorum.
De commixtione et coagulatione, similiter autem et congelatione et liquefactione et ceteris hujusmodi passionibus in libro Metheororum jam est dictum. In omnibus (a) autem isti effectus prius apparent aput res nature, lapidum genera sunt et metallorum et ea quae media sunt inter hec, sicut marcassida et alumen et quedam alia talia. Et quia illa prius (b) sunt inter composita secundum naturam ex elementis utpote ante complexionata existencia quam animata sunt, ideo de hiis proxime post scientiam metheororum dicendum occurrent, parum enim videntur abundare ultra commixtionem simplicem elementorum.
De hiis autem libros Aristotelis non vidimus nisi exceptos per partes. Et hec que tradidit Avicenna de hiis in (c) capitulo, primo libro sui, quem fecit de hiis non sufficiunt.
Primum ergo de lapidibus et postea de metallicis et ultimo de mediis inter ea faciemus inquisitionem. Lapidum quippe generatio facilior est et magis manifesta quam metallorum. De lapidum autem naturis plurima in genere dicenda occurru[n]t, que in primis ponemus. Et deinde de lapidibus in specie qui magis nominati sunt, disputabimus. Coartabimus autem (d) sermonem nostrum : eo quod multorum hic dicendorum cause jam in libro Metheororum determinate sunt. In genere autem de lapidibus tractantes inquiremus in genere materiam lapidum, et proprium efficientes (e) eorum proximum et locum generationis ; et deinde modum commixtionis lapidum, causam diversitatis coloris eorum et aliorum accidentium que inveniuntur in ipsis, sicut est duricies major et minor, dolabilitas et indolabilitas, porositas et constrictio, gravitas et levitas, et cetera hujusmodi, in quibus lapides non solum in specie et numero, sed etiam in genere videntur non parvam habere diversitatem.
Sunt autem quidam maxime auctoritatis in philosophia viri, qui non de omnibus sed de quibusdam lapidum generibus tractatum facientes, sufficientem se dicunt de lapidibus fecisse mentionem, quales sunt Hermes, Evaces rex Arabum, Diascorides, Aaron, et Joseph, qui de lapidibus tantum preciosis tractantes, non de genere lapidum tractaverunt. Minus autem sufficientem etiam notitiam tradidit Plinius (f) in Hystoria naturali, non sapienter causas lapidum communi assignatis (g). Nec oportet nos omnium horum inducere sententiam, eo quod scientia est rei non adeo occulta quod ipsam ex plurimorum erroribus nos colligere oporteat. Sufficienter autem satis scientur nature lapidum et complexiones, quando propria eorum scientur materia ut efficiens proximum et accidentia propria eorum, secundum pretaxatam in quarto Metheororum inquisitionem.
Non enim hic intendimus hic ostendere qualiter aliquod istorum transmutetur in alterum, [fol. 33r, col. b] aut qualiter per antidotum medicine ejus [quem] « elyxyr » vocant alkimici, curantur egritudines eorum, aut occculta eorum manifestentur aut e converso manifesta eorum detegantur, sed potius commixtiones eorum ex elementis et qualiter unumquodque in propria specie constituatur.
Propter quod non curamus inquirere differentiam lapidis et spiritus sive anime et corporis, sive substantie et accidentis, de quibus inquiruntur (h) Alkimici, lapidem vocantes omne id quod non evaporat in igne et idem vocant corpus et substantiam. Id autem quod evaporat in ingne, sicut sulphur et argentum vivum ex quibus diversorum colorum fiunt ea que vocantur lapides, vocant spiritum et animam et accidens. Alterius enim scientie est inquirere de hiis que occultis valde fulci[un]tur rationibus et instrumentis.
¶ Modum autem quem in singulis habuimus, etiam hic tenebimus dividendo per libros aliquos et plures tractatus et multa capitula totum opus. Cum autem in multis de particularibus fiat tractatus, oportet nos prius ex signis et effectibus cognoscere naturas istorum et ex illis (i) devenire in causas eorum et compositiones eo quod signa et effectus nobis sunt manifesta. In universalium autem natura de quibus in omnibus habitis libris fecimus mentionem, erat procedendum e converso, a causa videlicet ad effectus et virtutes et signa : eo quod in talibus communia confusa sunt magis et quoad nos manifesta, sicut in primo Physicorum est determinatum.
¶ Ordinem vero hujus libri ad sequentes de natura libros satis ostendimus in fine nostri libri Metheororum ubi diximus de quibus prius et de quibus posterius erit dicendum. Cum enim lapidum et metallorum genera sint omyomera plus quam plante invenitur, diversitas partium, que sunt radix, et folium et flos et fructus omyomera autem sunt autem (j) per naturam anomyomera, ideo prius erit tractandum de lapidibus et ceteris mineralibus quam de corporibus animatis.
Incipientes igitur tractare de lapidum natura, in genere dicimus omnis lapidis materiam esse aut speciem cujusdam terre, aut speciem quamdam aque. Vincit enim in lapidibus alterum istorum elementorum et in hiis autem in quibus quedam species aque dominari videntur, est aliquid terre simul dominans. Hujus autem signum est fere omnium lapidum genera mergi sub aqua, que habundare in terre materia diximus in scientia Celi et mundi. Si enim essent dominancia in eis superiora elementa, procul dubio natarent super aquam. Nunc autem nullum lapidum genus natat, nis sit spongium vel adustum et per adustionem spongiosum factum sicut pumex et lapis quem evomunt terme vel ignis Vulcani, qui etiam si in pulverem redigantur, pulvis ipse sub aqua mergitur.
¶ Adhuc autem si in lapidibus perspicuis cum aqua non esset terrestre terminatum humidi admixtum, non mergeretur sub aqua : cristallus et berillus, sicut non mergitur glacies et cetera in quibus pura vel superhabundans est aqua. Adhuc autem lapides omnes qui genera[n]tur in recubis (k) et vescis animalium, generantur ex viscosa grossa et terrestri humiditate. Oportet igitur quod talis sit materia lapidum. Specialiter autem loquentes de hiis lapidibus in quibus est terra materia, facile patere potest quod in hiis non solum terra est materia, illa enim non conti[fol. 33v, col. a]nuaretur ad soliditatem lapidis.
=== Notes ===
(a) omnibus ajouté d’une seconde main, remplace ‘quibus’ omis.
(b) prius Leçon incertaine : p avec signe abréviatif -us. Plus haut, le mot ‘prius’ est écrit avec i suscrit et signe -us. Plus bas, p et signe -us signifie clairement ‘post’. La bonne leçon, portée par de nombreux manuscrits est ‘prima’, dont l’abréviation ‘p’ et ‘a’ suscrit est sans doute ici mal interprétée.
(c) Ecrit ‘i’ et tilde, fautif pour ‘III’ (tertio)
(d) rationem exponctué devant sermonem.
(e) Sic pro efficiens.
(f) Avec signe abréviatif erronément sur l ; le copiste abrège plurim… avec p, l barré, i, m, voir quelques lignes plus bas.
(g) Sic pro assignans.
(h) Sic.
(i) Sic :u, l barré, is peut-être pour ultimis.
(j) Sic : autem répété.
(k) Sic pro renibus. A un moment de la tradition, les deux jambages liés par le haut de la lettre n ont manifestement été pris pour une ligature ci. Le copiste de ce manuscrit distingue très clairement les deux graphies..
Albert le Grand (Albertus Magnus) : Mineralia sive De mineralibus
Paris, Bibliothèque nationale de France, manuscrit Latin 6514 (fol. 1r)
Cette image provient de la Banque d’images de la Bibliothèque nationale de France. Pour en avoir une version en haute résolution, s’adresser au service Reproduction de la BnF.
=== Avertissement : ===
La transcription qui suit n’a aucune prétention à éditer le texte dont il existe de nombreux manuscrits. S’il n’existait pas de recensement spécifique, on se reporterait sans doute à Jordanus-An International Catalogue of Mediaeval Scientific Manuscripts (8 manuscrits), aux listes d’Adam McLean sur The Alchemy Web site dans sa base de manuscrits (plus d’une dizaine), à la BAMAT (voir ici ou là), qui signale de nouveaux manuscrits tous les ans, ou encore à l’incipitaire In Principio, qui signale une vingtaine de manuscrits et des références bibliographiques.
Ce ne sont pourtant pas moins de 138 manuscrits que recense Winfried Fauser dans son étude de la tradition manuscrite d’Albert le Grand (Die Werke des Albertus Magnus in ihrer Handschriftlichen Überlieferung [Texte imprimé]. Teil I, die echten Werke. Codices manuscripti operum Alberti Magni. Pars I, opera genuina, Münster, 1982, n° 17, p. 67-81 ; à compléter par les suppléments publiés par le même auteur dans le Bulletin de Philosophie Médiévale de Louvain : t. 24, 1982, p. 115-129 et t. 25, 1983, p. 100-120).
Malheureusement l’édition critique, prévue pour le tome 6 partie 2 de la collection des Oeuvres complètes n’a pas encore paru (Voir l’état d’avancement de l’édition sur le site du Albertus-Magnus-Institut : ici).
=== Transcription ===
Rubrique : Incipit liber primus mineralium quod est de lapidibus. Tractatus primus est de lapidibus in communi. Capitulum primum de quo est intentio et que divisio et modus et ordo dicendorum. In Christi nomine.
Texte : De commixtione et coagulatione, similiter autem et congelatione et liquefactione et ceteris hujusmodi passionibus in libro Methaurorum jam est dictum. In quibus autem isti effectus primus apparent apud naturam, lapidum genera sunt et metallorum, et ea que media sunt inter hec, sicut marchasida et alumen et quedam talium hujusmodi. Et quia illa prima sunt inter composita secundum naturam ex elementis utpote ante coplexionata existencia que animata sunt, ideo de hiis proxime et post scientiam Methaurorum dicendum occurret. Parum enim videntur abundare ultra commixtionem simplicem elementorum. De hiis autem libros Aristotelis non vidimus, nisi exceptos per partes. Et hec que tradidit Avicenna de hiis (capitulo primo sui libri quem fecit de hiis), non sufficiunt. Primum ergo de lapidibus et postea de metallicis et ultimo de mediis inter ea faciemus inquisitionem. Lapidum quippe generatio facilior est et magis manifesta quam metallorum. De lapidum autem naturis plurima in generatione dicenda occurrunt
Evêque, chanoines et abbés : échanges et dons
=== Date ===
1205, décembre. – Les Régennes (1)
=== Regeste ===
L’évêque d’Auxerre Hugues [de Noyers](2) donne à l’abbaye [Notre-Dame de] Fontenay(3) et à son abbé Bernard une terre sise à Augy(4) qui avait été donnée par Etienne Mercator aux chanoines de l’autel de la Trinité dans l’église cathédrale Saint-Etienne d’Auxerre et confiée à Arnoul, abbé de Saint-Pierre d’Auxerre, qui la cultivait avec un revenu de 40 sous par an. Cette terre, il l’a échangée avec les chanoines et leur en a offert en échange 100 sous de revenu annuel.
=== Tradition ===
A1. ADCO 15 H 66, pièce 5. — Original en parchemin ; largeur 183-187 mm x ; hauteur 130 mm (repli 15 mm) ; justification 175 x 100 mm ; pas de réglure, pas de marge sup. ; repli avec 1 entaille ; écriture diplomatique. Mentions dorsales : (XVIIe s.) « Auxerre. Joindre a la cotte A ». Nota : pièces 5, 6 et 7 attachées ensemble ; au dos de cet acte est copié le texte de ADCO 15 H 66, pièce 3.
A2. ADCO 15 H 66, pièce 7. — Original en parchemin ; largeur 240 mm x hauteur 225 mm (repli 25-30 mm) ; repli à double entaille centrale ; écriture diplomatique. Mentions dorsales : (XIIIe s., contemporain de l’acte, effacé) « Donum H. […] » ; (XIIIe s.) « Autisiod. » ; « Prima » ; (autour de l’entaille) « Carta domini H. episcopi [de terra] apud Augiacum, de pace inter nos et canonicos Sancte Trinitatis » ; (XVIIe s.) « Auxerre. Don d’une terre à Augy à Mrs de Fontenay, l’an 1205. Cotte A » ; (1787) « N° 5 / Xbre 1205 ».
=== Mentions ===
ADCO 15 H 1, fol. 17r (Auxerre, A) : « …terre d’Ogy … Estienne Machaut ». — ADCO 15 H 3, p. 53-54 (IV. 3. 5) : « scellé d’un grand sceau de cire verte à double queue de peau jaune pendant. Nota : est joint à cette piéce un autre titre de la même donnation, etc. et scellé d’un grand sceau à double lacs de soye rouge et verd pendant ».
=== Edition ===
Hugo, Dei gratia Autissiodorensis episcopus, omnibus presentes litteras inspecturis in Domino salutem. Noverit universitas |2| vestra quod, cum defunctus Stephanus Mercator dedisset uni altari in ecclesia nostra cathedrali beati Stephani pro remedio ani-|3|-me sue quamdam terram aput Augeiacum in censu Hoberti de Petra Pertusi(5) et nos pro utilitate nominati defuncti |4| qui eam dederat et omnium defunctorum fidelium convertissemus illam terram ad servitium altaris Sancte Tri-|5|-nitatis, terra illa valuit per aliquot annos canonicis illius altaris quadraginta solidos redditivos annuatim per |6| manum dilecti filii Arnulphi abbatis Sancti Petri Autissiodori, cui data fuerat ad colendum. Tandem nos de-|7|-siderantes proficere menbris sancte matris Ecclesie, dedimus sancte Trinitati et servitoribus suis centum solidos redditus in |8| nostro adquisitu eis annuatim persolvendos et ipsis canonicis sancte Trinitatis consentientibus et volentibus terram |9| illam ita in melius commutatam pro salute anime nostre et pro anniversario nostro et nostrorum predecessorum faciendo, |10| donavimus domino Bernardo abbati et fratribus Deo servientibus in monasterio Cisterciensis ordinis de Fonteneto in perpetu-|11|-um possidendam. Quod ne possit a posteris infirmari, dictis fratribus et monasterio Fonteneti litteras inde fecimus |12| sigillo nostro confirmatas. Datum aput Regium Annem, anno Domini M° CC° quinto, mense decembri.
- Les Régennes, Yonne, arr. Auxerre, cant. Auxerre-Nord, comm. Appoigny, cf. Quantin (Maximilien), Dictionnaire topographique du département de l’Yonne : comprenant les noms de lieux anciens et modernes, Paris, 1862, p. 107
- Hugues de Noyers, évêque d’Auxerre de 1183 à 1207 (biographie disponible ici)
- Abbaye Notre-Dame de Fontenay, Côte d’Or, arr. et cant. Montbard, comm. Montbard
- Augy, Yonne, arr. Auxerre, cant. Auxerre-Est
- Pierre-Perthuis, Yonne, arr. Avallon, cant. Vézelay
L’abbé de Flavigny règle une querelle entre Fontenay et le prévôt d’Alise
=== Date ===
1226
=== Regeste ===
=== Tradition (incomplète) ===
A. ADCO 15 H 58, pièce 6. — Original en parchemin ; largeur 155 mm x hauteur 115 mm (repli de 17 mm) ; justification 150 x 95 mm ; ni réglure ni piqûre ; repli de 17 mm à 1 double entaille ; écriture diplomatique. Mentions dorsales : (XIIIe s., effacé) : « … de… sito subtus Alesiam… » (la lampe de Wood ne fait rien apparaître de plus) » ; (XVIIe s.) « Alise. Reconnoissance que le pays ( ?) Guion apartient a messieurs de Fontenay, l’an 1226, cotté E » ; (1787) « N 4 / 1226 »
=== Edition ===
Noverint universi presentes literas inspecturi quod cum discordia verteretur inter abbatem et conventum |2| Fonteneti, ex una parte, et Henricum Gorge prepositum Alesie ex altera super quodam prato sito subtus |3| Alesiam justa aquam, quod pratum dicebat dictus H. pertinere ad preposituram Alesie, tandem dictus Henricus, |4| diligenter inquisita veritate de dicto prato ab hominibus Alesie et aliis vicinis et inventa quod non ad dictam |5| preposituram pertineret, ecclesie Fonteneti quitavit dictum pratum quod nominatur “Pratum Guun” de quo dictus H. dictam |6| ecclesiam Fonteneti revestivit, promittens quod pro eo quod hominem ecclesie Fonteneti Hugonem, |7| filium Henrici de Estormer, de dicto prato investitum(a), injuste devestierat, contra omnes homines quam-|8|-diu vixerit pro posse suo guarentiam portabit ecclesie Fonteneti super dicto prato. In cujus rei tes-|9|-timonium, ego Herverus, abbas Flavineii, ad petitionem sepedicti Henrici qui hec omnia coram |10| me recognovit apud Flavineium, presens scriptum sigilli mei munimine roboravi. Auctum(b) |11| anno Domini M° ducentesimo vicesimo sexto.
____
(a) p. corr. A.
(b) post corr. A.
Don d’une vigne
Dijon, Archives départementales de Côte d'Or, 15 H 58″ Dijon, Archives départementales de Côte d'Or, 15 H 58. Don d'une vigne en 1128-1229
=== Date ===
1228, 26-31 mars ou 1229, mars [n. st.]
=== Regeste ===
Gui [de Vergy], évêque d’Autun, notifie le don d’une vigne sise à Alise-[Sainte-Reine] fait par Pierre, prêtre d’Alise et archiprêtre de Touillon, à l’abbaye Notre-Dame de Fontenay.
=== Tradition (incomplète) ===
A. ADCO 15 H 58, pièce 2. — Original en parchemin, autrefois scellé, vraisemblablement sur lacs ; hauteur 110 x largeur 143 mm ; justification : 128 x 60 mm ; réglure à la mine de plomb (8, 128, 7 x 13, 57, 40 mm ; above top line) ; repli de 19 mm, à 1 double entaille. Mentions dorsales : (XIIIe s.) « Flavign. Carta domini Petri de Alisia de dono magne vinee » ; « IIa » » ; (XVIe s.) « Darcy » ; (XVIIe s.) « Alize. Don faict par le sr Pierre, prestre d’Alize, archiprestre de Thouillon de sa grande vigne, scize a Alize, sous la vigne du sr Odo, archiprestre de Thouillon, l’an 1228, cotté AA » ; (1787) « N° 5 / mars 1228 »
=== Edition===
Ego Guido (1), Dei gratia Eduensis episcopus. Notum facimus universis presentem |2| cartam inspecturis quod Petrus, sacerdos de Alisia (2), archipresbiter Tulli-|3|-onis (3), in presentia nostra constitutus, de voluntate et assensu nostro, dedit |4| Deo et beate Marie Fonteneti (4), pro remedio anime sue, patris et matris |5| sue, vineam suam magnam sitam apud Alesiam sub vinea ar-|6|-chipresbiteri Odonis Tullionis. In cujus rei testimonium ad petici-|7|-onis ejus instantiam scilicet .P. archipresbiteri Tullionis presentibus |8| litteris sigillum nostrum apposuimus. Actum est hoc apud Alesiam |9| anno Domini M°. CC°. vicesimo octavo, mense martii.
=== Note ===
- Gui de Vergy, évêque d’Autun de 1224 à sa mort en 1245
- Alise-Sainte-Reine : Côte-d’Or, arr. Montbard, cant. Venarey-les-Laumes
- Touillon : Côte-d’Or, arr. et cant. Montbard
- Abbaye Notre-Dame de Fontenay : Côte-d’Or, arr. et cant. Montbard, comm. Marmagne
Un acte d’officialité pour Molesme en novembre 1239
Dijon, Archives départementales de la Côte d’Or, 7 H 749
=== Date ===
1239, novembre.
=== Regeste ===
Robert de La Noue, official de Troyes, notifie le don fait par Jobert d’Isle [-Aumont], dit Buffetier, et Sibylle, sa femme, à l’abbaye de Molesme, entre les mains du moine Guillaume, de 3 arpents et demi de la prairie de [Rummily-les-]Vaudes, situés dans sa censive. (1)
=== Tradition (partielle) ===
A. Dijon, Archives départementales de la Côte d’Or, 7 H 749. Original en parchemin, jadis scellé (trace sceau pendant). Hauteur : 122/126 mm (repli 15/17 mm) ; largeur 171/173 mm.
B. Dijon, Archives départementales de la Côte d’Or, 7 H 7 (cart. 143), fol. 39v-40r. Copie du XIIIe s. dans le “second cartulaire de Molesme” (Stein, n° 2474), d’après A.
Mention et analyse : Jacques Laurent, Cartulaires de l’abbaye de Molesme, Paris, 1911, t. II, p. 327-328, n° 191 (sous la cote 7H 299 Rumilly).
=== Edition ===
|1| Omnibus presentes litteras inspecturis magister Robertus de Noa (2), officialis Trecensis, salutem. Noverint universi quod |2| in nostra presencia constitutus Jobertus de Insulis (3), dictus Buffeterius, dedit, concessit et imperpetuum |3| quitavit ex deliberatione provida, ob remedium anime sue in puram et perpetuam elemosinam ecclesie Molismensi (4) |4| tria arpenta et di[mi]dium prati in praeria de Waudis (5) que sita sunt in censiva et justicia dicte ecclesie |5| ut dicitur desuper Vetus Fossatum et juxta. De quo dono promisit idem Jobertus portare garentiam dicte |6| ecclesie pro posse suo et promisit idem Jobertus quod contra donationem et concessionem predictam per se vel per |7| alium nullo tempore veniet. Que omnia laudavit et approbavit coram nobis Sybilla, uxor dicti Joberti, |8| spontanea voluntate sua non vi, non dolo, nec aliquo metu ad hoc inducta, et quitavit dicta Sibilla |9| ecclesie memorate quicquid juris habebat in omnibus modis et commodis in prato pretaxato tam ratione |10| dotis quam quocumque alio modo et promisit dicta(a) Sibilla per fidem suam corporaliter prestitam coram |11| nobis quod contra predictam nullo tempore veniet nec aliquid in dicto prato decetero reclamare presumet. |12| De quo prato devestiverunt se coram nobis dictus Jobertus et Sybilla uxor sua et Guillelmum |13| monachum dicte ecclesie nomine ipsius ecclesie investiverunt. In cujus rei testimonium presentibus |14| litteris sigillum curie Trecensis duximus apponendum. Actum anno Domini .M°. CC°. XXX°. nono, mense novembris.
(a) dictus corr. in dicta A.
=== Notes ===
(1) Les identifications sont ici reprises de l’analyse de Jacques Laurent, loc. cit.
Mars 1279 [a. st.]
Dijon, Archives départementales de la Côte d’Or, 7 H 749
== Date ==
1280, mars [n. st] (1)
== Regeste ==
Roger de Longvillers, bailli de Troyes, notifie la vente faite par Jean de Longeville à l’abbaye de Molesme de neuf journaux de terre
== Tradition (incomplète) ==
A. Dijon, Archives départementales de la Côte d’Or, 7 H 749. – Original en parchemin, jadis scellé.
== Edition ==
Nous, Rogiers de Loncvilerz (2), chevaliers, bailliz de Troyez, faisonz savoir a touz ces qui verrunt et orrunt |2| ces presentez lettrez que par devant Jofroi Dilez, dit Dou Perer, nostre clerc, et par devant |3| Jehan lou Grant, nos jurez et feaus establiz de nous, fu presens Jehanz de Longeville, reconnut de |4| sa bonne volanté, sanz force et sanz contrainnement d’aucun, que il a vendu et au nun de vendue |5| quite et otroye a toujours mais a l’abé et au couvent de Mouloigmes nouef journeis de terre |6| que il a, si comme il dit, ou finage de Rumeley, ceans Au Trois Piecez — desqués li duy jou[r]né |7| sunt ou lou que l’an dit “Au Bouison Liebaut”, aupreis la terre a la fame fau Pellus d’une |8| part et aupreis la terre Colin Houchet d’autre part ; trois journeis an la Fin Meaune, aupreis |9| la terre au moinnez d’une part et aupreis la terre Guillaume de Vilers d’autre part ; et quatre journés |10| dariez la maisum aus maladez aupreis la terre Guillaume Loileier d’une part et aupreis la terre aus |11| moinnes d’autre part — a tenir et a avoit (a) a aus et a lor sucessours a toujours mais pour trante |12| livres de tornois, desqués lidiz Jehanz ce tient pour bien paiez au deniers contans, |13| et an premet lidiz Jehanz porter leal guarantie audit abé et au couvent anver |14| toutez genz et renunça lidiz Jhanz a ce qui ne puise dire qu’i soit deceuz an la |15| metié ou au plus de ceste vendu, et an oblige sum cors a estre prins et |16| a tenir an prisum et touz ces bienz et les bienz de ces hers, moublez et num |17| moublez, presenz et a venir, a penre et a lever et a despendre, juque a tan que li-|18|-diz abéz et li couvenz ce tainnent bien a paié de ceste vendue et de cous et |19| de doumachez qu’il i poureiant avoir. Et viant et otroye lidiz Jehanz que la ven-|20|-due qui seroit faite de ces bienz obligiez par la jutise monsiegnor lou conte de Chanp[aigne] |21| soit ferme et estable con de chose conneue et a jugié an la court au bailli de Troyez |22| et s’am soumet lidiz Jehanz an la juridiciun monsiegnor lou conte de Chanp[aigne] |23| et dou bailli de Troyez ou de lor sucessors qui apreis aus vanrient. Et renunça lidiz Jehanz |24| a touz previlagez de croiz prins et a panre et a toutez franchisez de bourjesie de |25| roi de France et a toutez exceptionz de fet et de droit qui audit Jehan pourient |26| aidier et audit abé et au couvent nuyre. Et pour estre plus fert estable, nous |27| Rogierz de Loncvilers, chevaliers, bailliz de Troyez, ai scelleez ces lettrez par les tesmoinnagez de nos |28| jurez dou scel de la baillie de Troyez et dou contre scel mon propre scel, sauf lou droit monsiegnor |29| lou conte de Chanp[aigne]. Ce fu fait an l’am de grace mil dues cens sexante dis et nuef, ou |30| mois de mars.
(a) Sic A.
== Notes ==
- Dans le style de Pâques, l’année 1279 [a. st.] court du 2 avril 1279 au 21 avril 1280.
- Longvillers, Calvados, arr. Caen, cant. Villers-Bocage (?)
==
Octobre 1293
Dijon, Archives départementales de la Côte d’Or, 7 H 702
== Date ==
1293, octobre
== Regeste ==
Pierre de Villeblovin dresse la liste des biens de mainmorte détenus par l’abbaye de Molesme suite à divers dons.
== Tradition (incomplète ?) ==
A. Dijon, Archives départementales de la Côte d’Or, 7H 702. – Original jadis scellé. Parchemin. Hauteur 108/115 mm ; largeur 220 mm.
== Edition ==
A touz ceus qui ces lettres verront, Pierre de Villeblovein (1), escuier, establiz a enquerre sus les aquissicions feites des persones d’esglisse des reli-|2|-gious quels que ciles soient et des non nobles persones, en fiez, en riere fiez, en censsives, en rieres censsives et es aleuz nostreseigneur le |3| roy en la baillie de Sanz (2) salut. Sachent tuit que que nous, en fessant l’office des inquissicions, avons trouvé et seu que li pitanciers de Molesmes (3) |4| tient de l’aumosne la contesse Mehaut de Tonnerre (4) cent solz de rante par an assis sus la prevosté de Crussi (5) XXX. anz a, ou fié l’esvesque de Langres (6). |5| Item a Rici (7) de l’aumosne madame Marguerite, fame feu monseigneur Guillaume de Rici, deus setiers de froumant assis sus deus moulins a Rici, c’est a |6| savoir sus le moulin Craboce et sus le moulin de la Rue, mouvent en fié de Guiot de Rici, en riere fié dou conte de Tonnerre, environ XX. anz |7| a, ou pris de XX. solz tournois chascun setier. Item de Thomassin, fil madame Marguerite, sus ces deus moulins .I. setier de fromant aumosne mo-|8|-vant dou fié Guiot de Rici, escuier, en riere fie dou conte de Tonnerre .X. anz, a ou pris de susdit. Item a Leignes (8) de monseigneur Guillaume, chevalier, |9| .I. setier de fromant et .I. setier d’orge asmonne, sus le moulin que l’en apeile le moulin Maieuz, le fromant ou pris desus dit et l’orge ou pris |10| de XII. solz, mouvent dou fié au conte de Tonnerre, environ XX anz a. Item de monseigneur Hue, son frere, .I. setier de froumant sus ce molin |11| meismes, asmone mouvant dou conte de Tonnerre, ou pris de susdit, .X. anz a. Item a Auceurre (9) de Guillaume de Corbigni .IIII. livres de rante par an |12| sus tout l’eritage feu Martin Fouchier jadis bourgeois d’Auceurre, c’est a savoir sus messons, sus vignes et sus terres asmone .XXX. anz a. Et |13| de ce nous avons creu le dit pitancier par le report qu’i[l] nous a fet, et avons bien fet retenue d’enquerre des closes quant nous ferons ou païs |14| liquels afiné avons pour toutes ces choses a .XXXIII. livres .IIII. solz tournois, et nous en tenons pour poieiz et pour ce que ce soit ferme et estable |15| nous li avons donné ces leitres seeles dou seel duquel nous ussons audites enquestes en l’an de grace mil deus cenz quatrevingz et |16| treize, au mois de ockovre.
- Villeblovin, Yonne, cant. Pont-sur-Yonne.
- Sens, Yonne, ch.-l. arr.
- Molesmes, Côte-d’Or, cant. Laignes.
- Mahaut de Bourbon, arrière-petite fille de Mahaut de Courtenay et héritière du comté de Tonnerre en 1252, épouse de Eudes de Bourgogne, meurt en 1262.
- Cruzy-le-Châtel, Yonne, ch.-l. cant.
- Langres, Haute-Marne, ch.-l. dép.
- Riceys (les), Aube, cant. Bar-sur-Seine.
- Laignes, Côte d’Or, ch.-l. cant.
- Auxerre, ch.-l. Yonne.
Archiprêtre de Touillon
Dijon, Archives départementales de la Côte d’Or, 15 H 146
== Date ==
1262, décembre
== Regeste ==
Renaud, archiprêtre de Touillon notifie la vente faite par Eudes dit Porciaus et son épouse Meligne de Flavigny aux religieux de Fontenay d’une vigne sise un lieu nommé En Gravains dans la région de Flavigny avec tous les dépendances.
== Tradition (incomplète) ==
A. Dijon. Archives départementales de la Côte d’Or, 15 H 146, pièce 5. — Original en parchemin ; 135 (dont repli ouvert 20 mm) x 200 mm ; justification 197 x 90 mm ; repli de 20 mm à 1 simple entaille centrale (17 mm) ; écriture cursive. Mentions dorsales : (XIIIe s.) « Carta Odonis dicti Porcaus de vinea de Gravayns. Flavi. » ; « XII.a. » ; (XVIe s.) « Les Celiers. » ; (XVIIe s.) « Flavigny. Aquest d’une vigne En Gravains, finage de Flavigny, l’an 1262. Cotte D. » ; (1787) « N° 2 / Xbre 1262 ».
== Indiqué ==
INVENTAIRES : ADCO 15 H 1, fol. 73r (Flavigny. D). — ADCO 15 H 2, fol. 61r (Flavigny. D). — ADCO 15 H 3, p. 325 (XIII. 1. 2).
== Transcription ==
Omnibus presentes litteras inspecturis, nos Renaudus, archipresbiter Tullionensis, notum facimus quod, propter |2| hoc specialiter constitutus in presencia nostra Odo dictus Porciaus et Meligna, uxor ejus, de Flavigniaco, re-|3|-cognoverunt se vendidisse, concessisse, tradidisse et quitavisse in perpetuum vris (a) religiosis .. abbati et |4| conventui Fomteneti (b) quandam suam vineam sitam in territorio de Flavigniaco ubi dicitur En Gravains |5| juxta vineam eorumdem religiosorum que fuit defuncti Mathei dicti Panerot pro septem libris |6| divionensium. De quibus dictus Odo et Meligna, uxor ejus, se tenuerunt coram nobis pro pagatis a |7| dictis religiosis in peccunia numerata. Promiserunt siquidem dictus Odo et Meligna, uxor ejus, |8| sub obligatione et ypotheca omnium bonorum suorum mobilium et immobilium habitorum et haben-|9|-dorum et per sacramentum suum coram nobis super hoc prestitum corporale, quod dictam vineam venditam |10| dictis religiosis contra omnes perpetuo garantizabunt et quod contra predictam venditionem |11| per se non venient nec per alios venire facient in futuris. In cujus rei testimonium ad peti-|12|-tionem dicti Odonis et Meligne, uxoris ejus, sigillum nostrum presentibus litteris duximus appo-|13|-nendum. Actum anno Domini millesimo ducentesimo sexagesimo secundo, mense decembris.
(a) sic pro viris A. – (a) sic A.
Hommes et femmes de corps à Troyes : un second acte
Troyes, Archives départementales de l’Aube, G 2621
== Date ==
1258, 29 janvier [n. st.]
== Regeste ==
Le chapitre de Troyes et R., son doyen, notifie un échange de gens de corps fait avec l’église Notre-Dame de Villemaur.
== Tradition (incomplète) ==
A. Troyes, Archives départementales de l’Aube, G 2621. Original en parchemin, jadis scellé.
== Edition ==
Universis presentes litteras inspecturis .R. decanus capitulumque Trecenses salutem in Domino. Noverint |2| universi quod nos unanimi assensu omnium nostrum et de voluntate viri venerabilis domini Andree |3| de Orgenaio, concanonici nostri, dedimus et concessimus viris venerabilibus .. decano et capitulo |4| ecclesie beate Marie de Villa Mauri (1) Sibillam filiam Roberti de La Broce, feminam nostram de corpore in escambium pro Renaudo, filio Arnulphi, homine de corpore .. decani et capituli |5| predictorum, hoc salvo quod Feliseta, filia dicti Renaudi, cedit in partem ecclesie utriusque. In cujus |6| rei testimonium presentibus litteris sigillum nostrum duximus apponendum. Actum die martis post Conversionem sancti Pauli, anno Domini M° CC° quinquagesimo septimo.
- Villemaur : Aube, cant. Estissac



