Paléographie médiévale

Paléographie médiévale, latine et française, des chartes et manuscrits, avec commentaires historiques et diplomatiques

Albert le Grand : De mineralibus (1)

Schlatt, Eisenbibliothek, Mss 20 (33r)
Schlatt, Eisenbibliothek, Mss 20 (33r)

** www.e-codices.ch **

Cliquez sur l’image ou sur cette phrase pour voir l’image en haute résolution

Rubrique : Incipit primus liber Mineralium qui est de lapidibus. Tractatus primus est de lapidibus in communi. Capitulum primum de quo est intentio et que divisio, modus et ordo dicendorum.

De commixtione et coagulatione, similiter autem et congelatione et liquefactione et ceteris hujusmodi passionibus in libro Metheororum jam est dictum. In omnibus (a) autem isti effectus prius apparent aput res nature, lapidum genera sunt et metallorum et ea quae media sunt inter hec, sicut marcassida et alumen et quedam alia talia. Et quia illa prius (b) sunt inter composita secundum naturam ex elementis utpote ante complexionata existencia quam animata sunt, ideo de hiis proxime post scientiam metheororum dicendum occurrent, parum enim videntur abundare ultra commixtionem simplicem elementorum.
De hiis autem libros Aristotelis non vidimus nisi exceptos per partes. Et hec que tradidit Avicenna de hiis in (c) capitulo, primo libro sui, quem fecit de hiis non sufficiunt.
Primum ergo de lapidibus et postea de metallicis et ultimo de mediis inter ea faciemus inquisitionem. Lapidum quippe generatio facilior est et magis manifesta quam metallorum. De lapidum autem naturis plurima in genere dicenda occurru[n]t, que in primis ponemus. Et deinde de lapidibus in specie qui magis nominati sunt, disputabimus. Coartabimus autem (d) sermonem nostrum : eo quod multorum hic dicendorum cause jam in libro Metheororum determinate sunt. In genere autem de lapidibus tractantes inquiremus in genere materiam lapidum, et proprium efficientes (e) eorum proximum et locum generationis ; et deinde modum commixtionis lapidum, causam diversitatis coloris eorum et aliorum accidentium que inveniuntur in ipsis, sicut est duricies major et minor, dolabilitas et indolabilitas, porositas et constrictio, gravitas et levitas, et cetera hujusmodi, in quibus lapides non solum in specie et numero, sed etiam in genere videntur non parvam habere diversitatem.
Sunt autem quidam maxime auctoritatis in philosophia viri, qui non de omnibus sed de quibusdam lapidum generibus tractatum facientes, sufficientem se dicunt de lapidibus fecisse mentionem, quales sunt Hermes, Evaces rex Arabum, Diascorides, Aaron, et Joseph, qui de lapidibus tantum preciosis tractantes, non de genere lapidum tractaverunt. Minus autem sufficientem etiam notitiam tradidit Plinius (f) in Hystoria naturali, non sapienter causas lapidum communi assignatis (g). Nec oportet nos omnium horum inducere sententiam, eo quod scientia est rei non adeo occulta quod ipsam ex plurimorum erroribus nos colligere oporteat. Sufficienter autem satis scientur nature lapidum et complexiones, quando propria eorum scientur materia ut efficiens proximum et accidentia propria eorum, secundum pretaxatam in quarto Metheororum inquisitionem.

Non enim hic intendimus hic ostendere qualiter aliquod istorum transmutetur in alterum, [fol. 33r, col. b] aut qualiter per antidotum medicine ejus [quem] « elyxyr » vocant alkimici, curantur egritudines eorum, aut occculta eorum manifestentur aut e converso manifesta eorum detegantur, sed potius commixtiones eorum ex elementis et qualiter unumquodque in propria specie constituatur.
Propter quod non curamus inquirere differentiam lapidis et spiritus sive anime et corporis, sive substantie et accidentis, de quibus inquiruntur (h) Alkimici, lapidem vocantes omne id quod non evaporat in igne et idem vocant corpus et substantiam. Id autem quod evaporat in ingne, sicut sulphur et argentum vivum ex quibus diversorum colorum fiunt ea que vocantur lapides, vocant spiritum et animam et accidens. Alterius enim scientie est inquirere de hiis que occultis valde fulci[un]tur rationibus et instrumentis.

Modum autem quem in singulis habuimus, etiam hic tenebimus dividendo per libros aliquos et plures tractatus et multa capitula totum opus. Cum autem in multis de particularibus fiat tractatus, oportet nos prius ex signis et effectibus cognoscere naturas istorum et ex illis (i) devenire in causas eorum et compositiones eo quod signa et effectus nobis sunt manifesta. In universalium autem natura de quibus in omnibus habitis libris fecimus mentionem, erat procedendum e converso, a causa videlicet ad effectus et virtutes et signa : eo quod in talibus communia confusa sunt magis et quoad nos manifesta, sicut in primo Physicorum est determinatum.

Ordinem vero hujus libri ad sequentes de natura libros satis ostendimus in fine nostri libri Metheororum ubi diximus de quibus prius et de quibus posterius erit dicendum. Cum enim lapidum et metallorum genera sint omyomera plus quam plante invenitur, diversitas partium, que sunt radix, et folium et flos et fructus omyomera autem sunt autem (j) per naturam anomyomera, ideo prius erit tractandum de lapidibus et ceteris mineralibus quam de corporibus animatis.

Incipientes igitur tractare de lapidum natura, in genere dicimus omnis lapidis materiam esse aut speciem cujusdam terre, aut speciem quamdam aque. Vincit enim in lapidibus alterum istorum elementorum et in hiis autem in quibus quedam species aque dominari videntur, est aliquid terre simul dominans. Hujus autem signum est fere omnium lapidum genera mergi sub aqua, que habundare in terre materia diximus in scientia Celi et mundi. Si enim essent dominancia in eis superiora elementa, procul dubio natarent super aquam. Nunc autem nullum lapidum genus natat, nis sit spongium vel adustum et per adustionem spongiosum factum sicut pumex et lapis quem evomunt terme vel ignis Vulcani, qui etiam si in pulverem redigantur, pulvis ipse sub aqua mergitur.

Adhuc autem si in lapidibus perspicuis cum aqua non esset terrestre terminatum humidi admixtum, non mergeretur sub aqua : cristallus et berillus, sicut non mergitur glacies et cetera in quibus pura vel superhabundans est aqua. Adhuc autem lapides omnes qui genera[n]tur in recubis (k) et vescis animalium, generantur ex viscosa grossa et terrestri humiditate. Oportet igitur quod talis sit materia lapidum. Specialiter autem loquentes de hiis lapidibus in quibus est terra materia, facile patere potest quod in hiis non solum terra est materia, illa enim non conti[fol. 33v, col. a]nuaretur ad soliditatem lapidis.

=== Notes ===
(a) omnibus ajouté d’une seconde main, remplace ‘quibus’ omis.
(b) prius Leçon incertaine : p avec signe abréviatif -us. Plus haut, le mot ‘prius’ est écrit avec i suscrit et signe -us. Plus bas, p et signe -us signifie clairement ‘post’. La bonne leçon, portée par de nombreux manuscrits est ‘prima’, dont l’abréviation ‘p’ et ‘a’ suscrit est sans doute ici mal interprétée.
(c) Ecrit ‘i’ et tilde, fautif pour ‘III’ (tertio)
(d) rationem exponctué devant sermonem.
(e) Sic pro efficiens.
(f) Avec signe abréviatif erronément sur l ; le copiste abrège plurim… avec p, l barré, i, m, voir quelques lignes plus bas.
(g) Sic pro assignans.
(h) Sic.
(i) Sic :u, l barré, is peut-être pour ultimis.
(j) Sic : autem répété.
(k) Sic pro renibus. A un moment de la tradition, les deux jambages liés par le haut de la lettre n ont manifestement été pris pour une ligature ci. Le copiste de ce manuscrit distingue très clairement les deux graphies..

1 avril 2009 Posté par ephepaleographie | Exercices en cours, Siècle : XIII | , , | Pas encore de commentaires

Mars 1279 [a. st.]

Dijon, Archives départementales de la Côte d\'Or, 7 H 749Dijon, Archives départementales de la Côte d’Or, 7 H 749

== Date ==
1280, mars [n. st] (1)

== Regeste ==

Roger de Longvillers, bailli de Troyes, notifie la vente faite par Jean de Longeville à l’abbaye de Molesme de neuf journaux de terre

== Tradition (incomplète) ==
A. Dijon, Archives départementales de la Côte d’Or, 7 H 749. – Original en parchemin, jadis scellé.

== Edition ==
Nous, Rogiers de Loncvilerz (2), chevaliers, bailliz de Troyez, faisonz savoir a touz ces qui verrunt et orrunt |2| ces presentez lettrez que par devant Jofroi Dilez, dit Dou Perer, nostre clerc, et par devant |3| Jehan lou Grant, nos jurez et feaus establiz de nous, fu presens Jehanz de Longeville, reconnut de |4| sa bonne volanté, sanz force et sanz contrainnement d’aucun, que il a vendu et au nun de vendue |5| quite et otroye a toujours mais a l’abé et au couvent de Mouloigmes nouef journeis de terre |6| que il a, si comme il dit, ou finage de Rumeley, ceans Au Trois Piecez — desqués li duy jou[r]né |7| sunt ou lou que l’an dit “Au Bouison Liebaut”, aupreis la terre a la fame fau Pellus d’une |8| part et aupreis la terre Colin Houchet d’autre part ; trois journeis an la Fin Meaune, aupreis |9| la terre au moinnez d’une part et aupreis la terre Guillaume de Vilers d’autre part ; et quatre journés |10| dariez la maisum aus maladez aupreis la terre Guillaume Loileier d’une part et aupreis la terre aus |11| moinnes d’autre part — a tenir et a avoit (a) a aus et a lor sucessours a toujours mais pour trante |12| livres de tornois, desqués lidiz Jehanz ce tient pour bien paiez au deniers contans, |13| et an premet lidiz Jehanz porter leal guarantie audit abé et au couvent anver |14| toutez genz et renunça lidiz Jhanz a ce qui ne puise dire qu’i soit deceuz an la |15| metié ou au plus de ceste vendu, et an oblige sum cors a estre prins et |16| a tenir an prisum et touz ces bienz et les bienz de ces hers, moublez et num |17| moublez, presenz et a venir, a penre et a lever et a despendre, juque a tan que li-|18|-diz abéz et li couvenz ce tainnent bien a paié de ceste vendue et de cous et |19| de doumachez qu’il i poureiant avoir. Et viant et otroye lidiz Jehanz que la ven-|20|-due qui seroit faite de ces bienz obligiez par la jutise monsiegnor lou conte de Chanp[aigne] |21| soit ferme et estable con de chose conneue et a jugié an la court au bailli de Troyez |22| et s’am soumet lidiz Jehanz an la juridiciun monsiegnor lou conte de Chanp[aigne] |23| et dou bailli de Troyez ou de lor sucessors qui apreis aus vanrient. Et renunça lidiz Jehanz |24| a touz previlagez de croiz prins et a panre et a toutez franchisez de bourjesie de |25| roi de France et a toutez exceptionz de fet et de droit qui audit Jehan pourient |26| aidier et audit abé et au couvent nuyre. Et pour estre plus fert estable, nous |27| Rogierz de Loncvilers, chevaliers, bailliz de Troyez, ai scelleez ces lettrez par les tesmoinnagez de nos |28| jurez dou scel de la baillie de Troyez et dou contre scel mon propre scel, sauf lou droit monsiegnor |29| lou conte de Chanp[aigne]. Ce fu fait an l’am de grace mil dues cens sexante dis et nuef, ou |30| mois de mars.

(a) Sic A.

== Notes ==

  1. Dans le style de Pâques, l’année 1279 [a. st.] court du 2 avril 1279 au 21 avril 1280.
  2. Longvillers, Calvados, arr. Caen, cant. Villers-Bocage (?)

==

1 juin 2008 Posté par ephepaleographie | Exercices en cours, Siècle : XIII, Vernaculaire | , , , | 3 commentaires

Archiprêtre de Touillon

Dijon, Archives départementales de la Côte d’Or, 15 H 146Dijon, Archives départementales de la Côte d’Or, 15 H 146

== Date ==

1262, décembre

== Regeste ==

Renaud, archiprêtre de Touillon notifie la vente faite par Eudes dit Porciaus et son épouse Meligne de Flavigny aux religieux de Fontenay d’une vigne sise un lieu nommé En Gravains dans la région de Flavigny avec tous les dépendances.

== Tradition (incomplète) ==
A. Dijon. Archives départementales de la Côte d’Or, 15 H 146, pièce 5. — Original en parchemin ; 135 (dont repli ouvert 20 mm) x 200 mm ; justification 197 x 90 mm ; repli de 20 mm à 1 simple entaille centrale (17 mm) ; écriture cursive. Mentions dorsales : (XIIIe s.) « Carta Odonis dicti Porcaus de vinea de Gravayns. Flavi. » ; « XII.a. » ; (XVIe s.) « Les Celiers. » ; (XVIIe s.) « Flavigny. Aquest d’une vigne En Gravains, finage de Flavigny, l’an 1262. Cotte D. » ; (1787) « N° 2 / Xbre 1262 ».

== Indiqué ==

INVENTAIRES : ADCO 15 H 1, fol. 73r (Flavigny. D). — ADCO 15 H 2, fol. 61r (Flavigny. D). — ADCO 15 H 3, p. 325 (XIII. 1. 2).

== Transcription ==
Omnibus presentes litteras inspecturis, nos Renaudus, archipresbiter Tullionensis, notum facimus quod, propter |2| hoc specialiter constitutus in presencia nostra Odo dictus Porciaus et Meligna, uxor ejus, de Flavigniaco, re-|3|-cognoverunt se vendidisse, concessisse, tradidisse et quitavisse in perpetuum vris (a) religiosis .. abbati et |4| conventui Fomteneti (b) quandam suam vineam sitam in territorio de Flavigniaco ubi dicitur En Gravains |5| juxta vineam eorumdem religiosorum que fuit defuncti Mathei dicti Panerot pro septem libris |6| divionensium. De quibus dictus Odo et Meligna, uxor ejus, se tenuerunt coram nobis pro pagatis a |7| dictis religiosis in peccunia numerata. Promiserunt siquidem dictus Odo et Meligna, uxor ejus, |8| sub obligatione et ypotheca omnium bonorum suorum mobilium et immobilium habitorum et haben-|9|-dorum et per sacramentum suum coram nobis super hoc prestitum corporale, quod dictam vineam venditam |10| dictis religiosis contra omnes perpetuo garantizabunt et quod contra predictam venditionem |11| per se non venient nec per alios venire facient in futuris. In cujus rei testimonium ad peti-|12|-tionem dicti Odonis et Meligne, uxoris ejus, sigillum nostrum presentibus litteris duximus appo-|13|-nendum. Actum anno Domini millesimo ducentesimo sexagesimo secundo, mense decembris.

(a) sic pro viris A. – (a) sic A.

3 avril 2008 Posté par ephepaleographie | Exercices en cours, Siècle : XIII | , , , | Pas encore de commentaires

L’amour des lettres et l’amour des moines : une lettre d’Adam de Perseigne au moine Osmond de Mortemer

i

Paris, Bibl. nat. de France, ms latin 1998, fol. 174rb

Rubrique :
Item epistula IIa ejusdem ad eumdem de VII feriis et VII liquefactionibus.

Texte :
Dilecto suo in Christo fratri O., Mortui Maris monacho, frater A. servus servorum Dei qui apud Perseniam Christo serviunt, salutem et vere religionis perserverantiam.

Cum aliquid quod honestum sit ab amico petitur, et amicus est qui rogatur, non debet hujusmodi petitio repulsam pati, si tamen facultas non defuerit adimplendi. De petitionis honestate et amica familiaritate confidens, cum multa instantia petis ut incitari ad virtutis studium litteris aliquibus merearis. Si bene affectus es et ad ea que justa sunt voluntarius, proficientis studio amica commonitio non nocebit. Si forte ad ea que recta sunt mens tibi est tardior quam deberet, nichilominus exhortatio forte morbo remedium adhibebit. Modis omnibus auditori verbum salutis est utile, presertim cum et ille amat qui loquitur, et cui loquitur non ambigitur reamare. Et que in amicorum colloquiis debet esse nisi de amore materies (de illo, inquam, amore quem nulla notat suspicio, si dilectio vel caritas nominetur) ? Nomen quippe amoris ad diversa commune est. Sed ad ea sola que veritatis vim habeant et virtutis, vocabulum restringitur caritatis. Cum igitur Deus amor, sive caritas, sive dilectio, proprie et specialiter nominetur, que materies convenientior, quis sermo inter nos dulcior quam de amore hujusmodi haberetur ? Sane cum timor Domini sit initium sapientie, et amare Deum sit ipsum sapere, constat quod ab affectu divini timoris sumit initium sancti sapor amoris. Dum enim Dei timor a vitiis evacuat habitaculum mentis, exclusa amaritudine vitiorum, restituit cordi sapientie appetitum. Ex tunc incipit animus esurire et sitire justitiam, quam procul dubio tantopere nullatenus esuriret, nisi pregustatus jam sapor esuriem provocaret. « Qui edunt me, ait Sapientia, adhuc esurient, et qui bibunt me, adhuc sitient » (Sir. 24, 21). Quid est enim amor justitie nisi quedam delectatio sapientie, cum nil sit aliud esse justum quam divinis esse conditum saporibus et odoribus delibutum ? Annon sunt mores et opera justorum quedam odoramenta virtutum, que nimirum ex hoc contrahere cognoscuntur quod internis sapientie ferculis oblectantur ? Sapientia siquidem a sapore nomen trahit, quod sapere faciat que sunt sursum, quod morum sit delectabile condimentum. Quid igitur in vita felicius quam Deum timere et per sollicitum divini timoris officium amori divino mentis domicilium preparare ? Timoris certe sollicitudo omni custodia mentem servat, ut jocunda amoris festivitas sollempnes ferias ibi agat. Feriata mente opus est ut vacare et videre possis quanta sit suavitas Dei, et que sit pii amoris sollempnitas experiri. Septem igitur sunt solemnes ferie, in quibus Deo vacatur, et in quibus anima, ut Deo liberius vacet, ab omni servili opere feriatur.

18 mars 2008 Posté par ephepaleographie | Exercices en cours, Siècle : XIII | , | Pas encore de commentaires

Fables

24 janvier 2008 Posté par ephepaleographie | Exercices en cours | | Pas encore de commentaires