Paléographie médiévale

Paléographie médiévale, latine et française, des chartes et manuscrits, avec commentaires historiques et diplomatiques

Certificat d’authenticité du sceau

Dijon, Archives départementales de Côte d'Or, 7H1527Dijon, Archives départementales de Côte d'Or, 7H1527

Dijon, Archives départementales de Côte d'Or, 7H1527

Définition de ce type de document dans le Vocabulaire international de la diplomatique.

19 novembre 2009 Posté par ephepaleographie | Exercices en cours, Siècle : XIV | , | Pas encore de commentaires

La léproserie de Ligny-le-Châtel et Pontigny

Acte des Archives départementales de l'Yonne, H 1487

Acte des Archives départementales de l'Yonne, H 1487

=== Date ==
1287, 25 avril.
1287 : lettre dominicale E, Pâques le 6 avril

=== Regeste ===
Nicolas de Ligny-le-Châtel(1), prêtre, proviseur de la léproserie de Ligny-le-Châtel, reconnaît qu’un pré sis le long du ru de Bouilly(2), contesté entre la léproserie et l’abbaye de Pontigny, appartient à cette dernière.

=== Tradition ===
A. Auxerre, Archives départementales de l’Yonne, H 1487

=== Texte ===

Omnibus presentes litteras inspecturis curie Autissiodorensis et curie decani Autissiodorensis officiales salutem in Domino. Noveritis quod |2| in nostra presencia constitutus magister Nicholaus de Leigni Castro , presbiter, magister et provisor domus leprosarie |3| de Leigni Castro pro se et pro fratribus dicte domus recognovit quod cum contentio verti diceretur inter ipsum nomine dicte |4| domus ex una parte et religiosos viros abbatem et conventum Pontigniaci ex altera super quodam prato sito apud Mortuum |5| de Boy, contiguo ut dicitur hinc inde terris fossatis et plaxetis dictorum religiosorum quod pratum dictus magister dicebat |6| pertinere ad domum dictorum leprosorum, quod dicti religiosi minime confitebantur, immo dicebant illud pratum ad |7| jus et proprietatem ecclesie Pontigniacensis pertinere. Ad quod probandum exhibebant cartas super hec confectas. Tandem, visis |8| cartis et diligenter inspectis a dicto magistro, ipsoque magistro freto bonorum virorum consilio ut dicebat, confessus |9| est coram nobis sponte, provide et discrete pro se et pro fratribus predictis nullum jus habere ratione dicte domus |10| nec alia ratione in dicto prato, immo dictum pratum ad jus et proprietatem ecclesie Pontigniaci penitus pertinere, promittens |11| perf idem suam inde prestitam corporalem se in dicto prato nichil juris decetero reclamare nec facere recla-|12|-mari, nec dictos religiosos super dicto prato molestare nec molestari decetero facere per se vel per alium seu per |13| dictos fratres nec debere, renunciansque in hoc facto specialiter et expresse exceptioni doli, mali, privilegio, fori, |14| rei ita non geste, exceptioni deceptionis et lesioni domus sue predicte beneficio restitutionis in integrum, |15| ominibus privilegiis, graciis et indulgenciis impetratis et impetrandis, concessis et concedendis, et omnibus |16| aliis exceptionibus facti et juris canonici et civilis que contra presens instrumentum vel factum possent |17| obici sive dici ; se que ad hec juridictioni curiarum nostrarum ubicumque maneat supponendo. In cujus rei testimonium |18| presentibus litteris sigilla nostra ad petitionem dicti magistri duximus apponenda. Datum anno Domini M° CC° |19| octogesimo septimo, die veneris post quindenam Pasche.

(1) Ligny-le-Châtel, arr. Auxerre, ch.-l. cant.
(2) Bouilly, Yonne, arr. Auxerre, cant. Saint-Florentin, comm. Vergigny. Un acte de 1156 notifiant des échanges de terre entre Guillaume III, comte de Nevers, et Pontigny, permet de comprendre « mortuum » comme le nom d’un cours d’eau (peut-être celui que l’on voit encore sur la carte de Cassini) ; cf. QUANTIN Maximilien (éd.), Cartulaire général de l’Yonne, Recueil de documents authentiques pour servir à l’histoire des pays qui forment ce département, publié par la Société des sciences historiques et naturelles de l’Yonne, Auxerre, Perriquet, 1854-1860, tome 1, n° CCCLXXVIII.

7 novembre 2009 Posté par ephepaleographie | Exercices corrigés, Siècle : XIII | , | Pas encore de commentaires

Sermon latin de Berthold de Ratisbonne (Sermones Rusticani prima pars)


Fribourg, Couvent des Cordeliers, Manuscrit 117, volume 1, feuillet 2 recto

** www.e-codices.ch **

Ite ostendite vos sacerdotibus (Lc 17, 12). Quoniam ut dicit Gregorius ‘Ars est artium regimen animarum’ (Regula pastoralis, 1, 1) ut illi studiose intenderent sacerdotes. Noluit eos Dominus occupare laboribus pro necessariis vite ut ceteros, nam milites etc. nec uxoribus nec liberis. Summe enim est necessarium ut sciant 3. [tria] et usque ad mortem satis agere habet cum illis : [Primo] distinguere inter venialia et mortalia subditorum ; secundo inter mortalia et mortalia ; tercio per que satis fiat, quia per quod unus satis facit, alius non.

Primum ergo ut sciant distinguere inter peccatum et peccatum, inter spiritualem lepram et lepram ut significatur in Le[viticus] 14, ubi Dominus precepit sacerdotibus quod diligenter discernerent inter lepram, quod diligenter consideraret utrum homo sibi adductus esset leprosus vel tantum haberet scabiem, que scilicet cito venit et cito recedit. Glossa: districtum videndum fiat. Glo[ssa:] ‘Districtum videndum fiat’(1).
Secundo. Si autem homo fuit leprosus, tunc utrum esset leprosus in capite, barba, calvicio, vel recalvicio, scilicet capillorum. Si scilicet capilli essent mutati in candorem, solito tenuiores. Cognoscebatur enim hec lepra quando fluentibus capillis in calvicio vel recalvicione, albus vel rufus color inveniebatur. Item in cute, in carne. Item quod sciret cognoscere lepram vestis lanee vel linee vel pellis vel domus. Lepra vestis erit macula albida vel rufa humilior superficie reliqua. Humilior id est vilior, lepra enim corrosiva est, que cum apparebat considerabit eam sacerdos, si perspicua erit comburebatur vestis. Si dubia rumpebat illud a solido etc. Sequitur de domo. Tercio cujus erat coloris. Quia una erat periculosior quam altera. Item in Glossa: ‘diversos colores lepra supponit: pallidam, rubeam, albam, lucidam, nigram, florescentem’(2). Quod diligenter debuit discernere ne diceret non lepram lepram, et econtrario – hoc est ne dicat mortale veniale et econtrario ne dicat veniale mortale(b) – et e contrario dic rationem. Quod lepram in capillis etc. In barba [fol. 2rb] loquentes, mala lepra est, maledictio mala et turpis Deo. Hec vel hec, ita nomina multas(c) femine contendentes(d). Dic diversa: in cute se pigrantes ; in capite nescientes quomodo satis possint ornare se ; in corpore cum corpore peccantes ; vestis si nimis superba, si de justo ; domus si de injusto, sic vel sic, si in ea hospitatur meretrix concubina dominus blasphematur et hujusmodi debet iste lapis leprosus illa concubina eici omnino.

Tercio cujus erat coloris. Diversa enim mortalia diversos habent colores malos et malicias super hoc quod quodlibet mortale dampnat et a consortio omnium sanctorum separat. Habent quedam illorum singulares malicias et colores crudeles. Quedam habent illum malum colorem quod quicumque illa facit super hoc quod dampnatum faciunt excommunicatum, quod debet vitari ut dyabolus, immo libentius loquerer cum centum pessimis inter omnes ut qui cum monialibus. Hic et non potest absolvi ab illo peccato nisi per illum qui habet singularem auctoritatem. Quedam ut non nisi ab episcopo ut incendium ecclesie vel cimiterii. Quedam nisi a papa: vimjectio in clericum et hujusmodi. Quedam nec per papam vel Petrum nec angelum mala ut injusta bona nisi restituat pro posse. De hoc se non intromittant. Quedam pre aliis inducunt subitaneam mortem ut blasphemia.
Sed pre omnibus hominibus sunt .V. genera hominum quorum peccata sunt periculosiora quam aliorum(e). Primi sunt religiosi et clerici. Ratio: quia pro peccato pro quo secularis dampnatur, religiosus multo gravius, si mentitur, si fornicatur etc. Et hoc ideo quia plura promissa Domino fecimus in subdyaconatu, in dyaconatu, in sacerdotatu, in professione ; laicius nisi in baptismo(f). Deu 27.D [Dt 29,11] ‘Advena qui tecum moratur etc.’ ipse in inferno in capite, id est in superiori pena, tu in caudam, in inferiori. Eze .XII.E [Ez 16,52] ‘Vicisti *sorores(3) tuas peccatis tuis. Exo. ‘Devoravit species morsi’(4). etc.

(a) nec avec c exponctué. – (b) mortale veniale corrigé en veniale mortale par doubles traits. – (c) multas suivi de et turpis Deo ici répété et exponctué. – (d) comedentes avec abréviation tironienne avant correction. – (e) aliorum hominum exponctué. – (f) laicus non in avant correction.

(1) Voir l’édition de la Glose ordinaire placée sous le nom de Walafrid Strabon : Patrologie latine, vol. 113, col. 333c. – (2) Ibid., col. 334d-335a. – (3) sortem dans le ms., sorores dans le texte biblique. – (4) Plutôt réminiscence de Joel 1,20 devoravit speciosa deserti ?

7 juillet 2009 Posté par ephepaleographie | Exercices en cours, Siècle : XIV | , | Pas encore de commentaires

Mandement royal de 1324 – ou l’insécurité règne à Reims

Paris, Archives nationales, X2A-2-f-95-bis

Paris, Archives nationales, X2A-2-f-95-bis

=== Date ===
1324, 6 janvier [n. st.] – Paris

=== Tradition ===
A. Paris, Archives nationales, X2A 2, fol. 95bis
Ed.
Archives administratives de la ville de Reims : collection de pièces inédites pouvant servir à l histoire des institutions dans l intérieur de la cité / [éd.] par Pierre Varin,...
Archives administratives de la ville de Reims : collection de pièces inédites pouvant servir à l’histoire des institutions dans l’intérieur de la cité / [éd.] par Pierre Varin,…
Source: Bibliothèque nationale de France

=== Edition ===

|1| Karolus et cetera ballivo Viromandensi, vel ejus locum tenenti, salutem. Grave gerentes, ex querimonia Roberti Erardi accepimus, |2| quod licet per sentenciam arbitralem (1) certorum arbitrorum, super certa discordia inter ipsum conquerentem, ex parte una, et |3| Robinum Yngrant, filium Roberti Yngrant, ex altera, dudum orta, de consensu dicti conquerentis, per dictum Robinum electorum, |4| cognito de dicta discordia, inter cetera pronunciatum fuerit, bonam ac perpetuam pacem esse, et servari debere, inter partes predictas, sub |5| certis penis in quodam compromisso super hoc inter partes ipsas facto fide et juramento vallato contentis et licet ab ipsa arbi-|6|-trali sentencia nonquam fuerit reclamatum, nichilominus idem Robinus Yngrant, contra sentenciam dictorum arbitrorum veniens, pacemque frangens |7| predictam, ac plures ejus in hac parte complices, in predictum conquerentem in itinere publico, in villa Remensi tunc existentem, pensatis |8| insidiis, more hostili, cum armis prohibitis et patentibus, nulla difidacione precedente, a tergo irruerunt, ipsumque conque-|9|-rentem viliter verberarunt, clamantes « Ad tibias ! ad tibias! ut non evadat », et posse suum fecerunt ipsum interficiendi et |10| eum interfecissent, nisi supervenisset gentium multitudo, que ipsum Robinum Yngrant voluntatem suam facere non permiserunt; |11| — que omnia si vera sunt, non sine nostre regie magestatis, et regiarum ordinacionum, in quibus armorum deportationes, et |12| tales invasiones prohibentur, offensa, perpetrata fuisse videntur, et nobis displicet si sit ita — ideoque mandamus et com-|13|-mittimus tibi, quatenus super hiis et aliis articulis de premissis mentionem pleniorem facientibus, quos sub contrasigillo |14| prepositure nostre parisiensis clausos tibi mittimus, vocato procuratore nostro, cum ceteris evocandis, inquiras, tam ex officio nostro, quam aliter, diligencius |15| veritatem inquestam quam inde (2) feceris ad nostram curiam parisiensem, sub tuo fideliter inclusam sigillo, ad certam et competentem |16| diem transmissuram, illos quos tanget eadem inquesta ibidem ad dictam diem adjornans, super hoc processuros ut fuerit racionis |17| et interim de corporibus et bonis illorum qui per dictam inquestam apparebunt super premissis suspecti, te teneas, si necesse fuerit, |18| taliter saisitum, quod possit, si et cum opus fuerit de ipsis fieri debitum justicie complementum, certificans nichilominus curiam nostram |19| predictam, ad dictam diem, de hiis que feceris in premissis. Damus autem omnibus justiciariis (3) et subditis nostris, presentibus, in |20| mandatis, ut in premissis, et ea tangentibus tibi pareant et intendant. Datum Parisiis sub sigillo Castelleti nostri |21| parisiensis, in absencia nostri magni sigilli, sexta die januarii, anno Domini millesimo trecentesimo vicesimo tercio.
[Mentions hors teneur:] Per cameram, lecta ibidem
[Signé:] Gyen.

(1) barré : certorum debitorum.
(2) barré : fecereris
(3) barré : nostris

7 mai 2009 Posté par ephepaleographie | Exercices corrigés, Siècle : XIV | | Pas encore de commentaires

Albert le Grand : De mineralibus (1)

Schlatt, Eisenbibliothek, Mss 20 (33r)
Schlatt, Eisenbibliothek, Mss 20 (33r)

** www.e-codices.ch **

Cliquez sur l’image ou sur cette phrase pour voir l’image en haute résolution

Rubrique : Incipit primus liber Mineralium qui est de lapidibus. Tractatus primus est de lapidibus in communi. Capitulum primum de quo est intentio et que divisio, modus et ordo dicendorum.

De commixtione et coagulatione, similiter autem et congelatione et liquefactione et ceteris hujusmodi passionibus in libro Metheororum jam est dictum. In omnibus (a) autem isti effectus prius apparent aput res nature, lapidum genera sunt et metallorum et ea quae media sunt inter hec, sicut marcassida et alumen et quedam alia talia. Et quia illa prius (b) sunt inter composita secundum naturam ex elementis utpote ante complexionata existencia quam animata sunt, ideo de hiis proxime post scientiam metheororum dicendum occurrent, parum enim videntur abundare ultra commixtionem simplicem elementorum.
De hiis autem libros Aristotelis non vidimus nisi exceptos per partes. Et hec que tradidit Avicenna de hiis in (c) capitulo, primo libro sui, quem fecit de hiis non sufficiunt.
Primum ergo de lapidibus et postea de metallicis et ultimo de mediis inter ea faciemus inquisitionem. Lapidum quippe generatio facilior est et magis manifesta quam metallorum. De lapidum autem naturis plurima in genere dicenda occurru[n]t, que in primis ponemus. Et deinde de lapidibus in specie qui magis nominati sunt, disputabimus. Coartabimus autem (d) sermonem nostrum : eo quod multorum hic dicendorum cause jam in libro Metheororum determinate sunt. In genere autem de lapidibus tractantes inquiremus in genere materiam lapidum, et proprium efficientes (e) eorum proximum et locum generationis ; et deinde modum commixtionis lapidum, causam diversitatis coloris eorum et aliorum accidentium que inveniuntur in ipsis, sicut est duricies major et minor, dolabilitas et indolabilitas, porositas et constrictio, gravitas et levitas, et cetera hujusmodi, in quibus lapides non solum in specie et numero, sed etiam in genere videntur non parvam habere diversitatem.
Sunt autem quidam maxime auctoritatis in philosophia viri, qui non de omnibus sed de quibusdam lapidum generibus tractatum facientes, sufficientem se dicunt de lapidibus fecisse mentionem, quales sunt Hermes, Evaces rex Arabum, Diascorides, Aaron, et Joseph, qui de lapidibus tantum preciosis tractantes, non de genere lapidum tractaverunt. Minus autem sufficientem etiam notitiam tradidit Plinius (f) in Hystoria naturali, non sapienter causas lapidum communi assignatis (g). Nec oportet nos omnium horum inducere sententiam, eo quod scientia est rei non adeo occulta quod ipsam ex plurimorum erroribus nos colligere oporteat. Sufficienter autem satis scientur nature lapidum et complexiones, quando propria eorum scientur materia ut efficiens proximum et accidentia propria eorum, secundum pretaxatam in quarto Metheororum inquisitionem.

Non enim hic intendimus hic ostendere qualiter aliquod istorum transmutetur in alterum, [fol. 33r, col. b] aut qualiter per antidotum medicine ejus [quem] « elyxyr » vocant alkimici, curantur egritudines eorum, aut occculta eorum manifestentur aut e converso manifesta eorum detegantur, sed potius commixtiones eorum ex elementis et qualiter unumquodque in propria specie constituatur.
Propter quod non curamus inquirere differentiam lapidis et spiritus sive anime et corporis, sive substantie et accidentis, de quibus inquiruntur (h) Alkimici, lapidem vocantes omne id quod non evaporat in igne et idem vocant corpus et substantiam. Id autem quod evaporat in ingne, sicut sulphur et argentum vivum ex quibus diversorum colorum fiunt ea que vocantur lapides, vocant spiritum et animam et accidens. Alterius enim scientie est inquirere de hiis que occultis valde fulci[un]tur rationibus et instrumentis.

Modum autem quem in singulis habuimus, etiam hic tenebimus dividendo per libros aliquos et plures tractatus et multa capitula totum opus. Cum autem in multis de particularibus fiat tractatus, oportet nos prius ex signis et effectibus cognoscere naturas istorum et ex illis (i) devenire in causas eorum et compositiones eo quod signa et effectus nobis sunt manifesta. In universalium autem natura de quibus in omnibus habitis libris fecimus mentionem, erat procedendum e converso, a causa videlicet ad effectus et virtutes et signa : eo quod in talibus communia confusa sunt magis et quoad nos manifesta, sicut in primo Physicorum est determinatum.

Ordinem vero hujus libri ad sequentes de natura libros satis ostendimus in fine nostri libri Metheororum ubi diximus de quibus prius et de quibus posterius erit dicendum. Cum enim lapidum et metallorum genera sint omyomera plus quam plante invenitur, diversitas partium, que sunt radix, et folium et flos et fructus omyomera autem sunt autem (j) per naturam anomyomera, ideo prius erit tractandum de lapidibus et ceteris mineralibus quam de corporibus animatis.

Incipientes igitur tractare de lapidum natura, in genere dicimus omnis lapidis materiam esse aut speciem cujusdam terre, aut speciem quamdam aque. Vincit enim in lapidibus alterum istorum elementorum et in hiis autem in quibus quedam species aque dominari videntur, est aliquid terre simul dominans. Hujus autem signum est fere omnium lapidum genera mergi sub aqua, que habundare in terre materia diximus in scientia Celi et mundi. Si enim essent dominancia in eis superiora elementa, procul dubio natarent super aquam. Nunc autem nullum lapidum genus natat, nis sit spongium vel adustum et per adustionem spongiosum factum sicut pumex et lapis quem evomunt terme vel ignis Vulcani, qui etiam si in pulverem redigantur, pulvis ipse sub aqua mergitur.

Adhuc autem si in lapidibus perspicuis cum aqua non esset terrestre terminatum humidi admixtum, non mergeretur sub aqua : cristallus et berillus, sicut non mergitur glacies et cetera in quibus pura vel superhabundans est aqua. Adhuc autem lapides omnes qui genera[n]tur in recubis (k) et vescis animalium, generantur ex viscosa grossa et terrestri humiditate. Oportet igitur quod talis sit materia lapidum. Specialiter autem loquentes de hiis lapidibus in quibus est terra materia, facile patere potest quod in hiis non solum terra est materia, illa enim non conti[fol. 33v, col. a]nuaretur ad soliditatem lapidis.

=== Notes ===
(a) omnibus ajouté d’une seconde main, remplace ‘quibus’ omis.
(b) prius Leçon incertaine : p avec signe abréviatif -us. Plus haut, le mot ‘prius’ est écrit avec i suscrit et signe -us. Plus bas, p et signe -us signifie clairement ‘post’. La bonne leçon, portée par de nombreux manuscrits est ‘prima’, dont l’abréviation ‘p’ et ‘a’ suscrit est sans doute ici mal interprétée.
(c) Ecrit ‘i’ et tilde, fautif pour ‘III’ (tertio)
(d) rationem exponctué devant sermonem.
(e) Sic pro efficiens.
(f) Avec signe abréviatif erronément sur l ; le copiste abrège plurim… avec p, l barré, i, m, voir quelques lignes plus bas.
(g) Sic pro assignans.
(h) Sic.
(i) Sic :u, l barré, is peut-être pour ultimis.
(j) Sic : autem répété.
(k) Sic pro renibus. A un moment de la tradition, les deux jambages liés par le haut de la lettre n ont manifestement été pris pour une ligature ci. Le copiste de ce manuscrit distingue très clairement les deux graphies..

1 avril 2009 Posté par ephepaleographie | Exercices en cours, Siècle : XIII | , , | Pas encore de commentaires

Exigit rationis ordo… Le procès de réhabilitation de Jeanne d’Arc

Paris, BnF, lat. 14665 (folio 349r)Paris, Bibliothèque nationale de France, manuscrit Latin 14665 (fol. 349r)
Cette image provient de la Banque d’images de la Bibliothèque nationale de France. Pour en avoir une version en haute résolution, s’adresser au service Reproduction de la BnF.

i=== Transcription ===
Exigit rationis ordo et recta dispositio equitatis(a) docet et precipit sacrorum canonum et legum civilium institutio salutaris ut, que solemnibus acta judicis(b), scripturis annotentur et redigantur authenticis chartis(c), et instrumentis publicis commendentur, sicque presentibus et futuris pariter innotescant, et, labente memoria hominum, non perea[n]t. Ad Dei igitur laudem, gloriam et honorem, ad veritatis et justicie elucidationem et manifestationem(d), continet hoc opus autenticumque (e) registrum, a nobis notariis infrascriptis fideliter et integraliter recollectum sub actis judiciariis, solemnibus instrumentis, et documentis fidelibus, ac variis doctorum et jurisperitorum tractatibus, processum nuper(f) ex auctoritate, ordinatione
et rescripto sancte Sedis apostolice ac sanctissimi domini nostri domini Calixti, divina providentia
pape tercii, sub reverendissimo reverendisque patribus Johanne, archiepiscopo Remensi, Guillermo, Parisiensi, et Richardo, Constactiensi, episcopis, juris professoribus dignissimis, ac venerabili patre, magistro Johanne Brehal, sacre theologie professore, in regno Francie fidei inquisitore, agitatum, solemniter discussum et conclusum, vocatis ad omnia, tam specialiter quam generaliter, qui fuerant
evocandi. Quo quidem processu mediante ac sententia finali debite interveniente, sub sancte Romane Ecclesie et apostolice Sedis ac sanctissimi Romani pontificis auctoritate, eisdem reverendissimo reverendisque patribus in Christo, ad preces humiles et devotas, ac instantiam sedulam honeste et probe vidue Ysabellis d’Arc, ac Johannis et Petri, fratrum defuncte quondam Johanne d’Arc, dicte vulgariter « la Pucelle », commissa ; processus quondam in civitate Rothomagensi, ad cujusdam magistri Johannis de Estiveto, fidei promotoris pretensi, instantiam, sub reverendo patre domino Petro Cauchon, assistente eidem, in dicti processus parte, magistro Johanne Magistri, ejusdem fidei subinquisitore, cum sententiis et executionibus inde secutis, nullus declaratus
est, invalidus et iniquus, errorem juris et facti in materia et [forma continens manifeste],

=== Variantes choisies de l’édition par Jules Quicherat (Procès de condamnation et de réhabilitation de Jeanne d’Arc, dite la Pucelle : publiés pour la première fois d’après les manuscrits de la Bibliothèque royale, suivis de tous les documents historiques qu’on a pu réunir et accompagnés de notes et d’éclaircissements, Paris : J. Renouard, 1841-1849, 5 vol., t. II, p. 72, également disponible en ligne) ===
(a) aequitalis. – (b) [sunt] judiciis. – (c) authenticis chartis. – (d) manifestationem perpetuam. – (e) authenticumque. – (f) nuper et.

18 décembre 2008 Posté par ephepaleographie | Exercices corrigés, Siècle : XV | , , | Pas encore de commentaires

Albert le Grand (Albertus Magnus) : Mineralia sive De mineralibus

De mineralibus (BnF, lat. 6514, fol. 1r)Paris, Bibliothèque nationale de France, manuscrit Latin 6514 (fol. 1r)
Cette image provient de la Banque d’images de la Bibliothèque nationale de France. Pour en avoir une version en haute résolution, s’adresser au service Reproduction de la BnF.

=== Avertissement : ===
La transcription qui suit n’a aucune prétention à éditer le texte dont il existe de nombreux manuscrits. S’il n’existait pas de recensement spécifique, on se reporterait sans doute à Jordanus-An International Catalogue of Mediaeval Scientific Manuscripts (8 manuscrits), aux listes d’Adam McLean sur The Alchemy Web site dans sa base de manuscrits (plus d’une dizaine), à la BAMAT (voir ici ou ), qui signale de nouveaux manuscrits tous les ans, ou encore à l’incipitaire In Principio, qui signale une vingtaine de manuscrits et des références bibliographiques.

Ce ne sont pourtant pas moins de 138 manuscrits que recense Winfried Fauser dans son étude de la tradition manuscrite d’Albert le Grand (Die Werke des Albertus Magnus in ihrer Handschriftlichen Überlieferung [Texte imprimé]. Teil I, die echten Werke. Codices manuscripti operum Alberti Magni. Pars I, opera genuina, Münster, 1982, n° 17, p. 67-81 ; à compléter par les suppléments publiés par le même auteur dans le Bulletin de Philosophie Médiévale de Louvain : t. 24, 1982, p. 115-129 et t. 25, 1983, p. 100-120).
Malheureusement l’édition critique, prévue pour le tome 6 partie 2 de la collection des Oeuvres complètes n’a pas encore paru (Voir l’état d’avancement de l’édition sur le site du Albertus-Magnus-Institut : ici).

=== Transcription ===
Rubrique : Incipit liber primus mineralium quod est de lapidibus. Tractatus primus est de lapidibus in communi. Capitulum primum de quo est intentio et que divisio et modus et ordo dicendorum. In Christi nomine.
Texte : De commixtione et coagulatione, similiter autem et congelatione et liquefactione et ceteris hujusmodi passionibus in libro Methaurorum jam est dictum. In quibus autem isti effectus primus apparent apud naturam, lapidum genera sunt et metallorum, et ea que media sunt inter hec, sicut marchasida et alumen et quedam talium hujusmodi. Et quia illa prima sunt inter composita secundum naturam ex elementis utpote ante coplexionata existencia que animata sunt, ideo de hiis proxime et post scientiam Methaurorum dicendum occurret. Parum enim videntur abundare ultra commixtionem simplicem elementorum. De hiis autem libros Aristotelis non vidimus, nisi exceptos per partes. Et hec que tradidit Avicenna de hiis (capitulo primo sui libri quem fecit de hiis), non sufficiunt. Primum ergo de lapidibus et postea de metallicis et ultimo de mediis inter ea faciemus inquisitionem. Lapidum quippe generatio facilior est et magis manifesta quam metallorum. De lapidum autem naturis plurima in generatione dicenda occurrunt

18 décembre 2008 Posté par ephepaleographie | Exercices corrigés, Siècle : XIII | , , | Pas encore de commentaires

Protégé : Romani monasterii

Cet article est protégé par mot de passe. Pour le lire, veuillez saisir votre mot de passe ci-dessous :


18 décembre 2008 Posté par ephepaleographie | Exercices corrigés | | Pas encore de commentaires

Evêque, chanoines et abbés : échanges et dons

Dijon, Archives départementales de la Côte d'Or, 15 H 66 (5)

Dijon, Archives départementales de la Côte d'Or, 15 H 66 (5)

=== Date ===
1205, décembre. – Les Régennes (1)

=== Regeste ===
L’évêque d’Auxerre Hugues [de Noyers](2) donne à l’abbaye [Notre-Dame de] Fontenay(3) et à son abbé Bernard une terre sise à Augy(4) qui avait été donnée par Etienne Mercator aux chanoines de l’autel de la Trinité dans l’église cathédrale Saint-Etienne d’Auxerre et confiée à Arnoul, abbé de Saint-Pierre d’Auxerre, qui la cultivait avec un revenu de 40 sous par an. Cette terre, il l’a échangée avec les chanoines et leur en a offert en échange 100 sous de revenu annuel.

=== Tradition ===

A1. ADCO 15 H 66, pièce 5. — Original en parchemin ; largeur 183-187 mm x ; hauteur 130 mm (repli 15 mm) ; justification 175 x 100 mm ; pas de réglure, pas de marge sup. ; repli avec 1 entaille ; écriture diplomatique. Mentions dorsales : (XVIIe s.) « Auxerre. Joindre a la cotte A ». Nota : pièces 5, 6 et 7 attachées ensemble ; au dos de cet acte est copié le texte de ADCO 15 H 66, pièce 3.
A2. ADCO 15 H 66, pièce 7. — Original en parchemin ; largeur 240 mm x hauteur 225 mm (repli 25-30 mm) ; repli à double entaille centrale ; écriture diplomatique. Mentions dorsales : (XIIIe s., contemporain de l’acte, effacé) « Donum H. […] » ; (XIIIe s.) « Autisiod. » ; « Prima » ; (autour de l’entaille) « Carta domini H. episcopi [de terra] apud Augiacum, de pace inter nos et canonicos Sancte Trinitatis » ; (XVIIe s.) « Auxerre. Don d’une terre à Augy à Mrs de Fontenay, l’an 1205. Cotte A » ; (1787) « N° 5 / Xbre 1205 ».

=== Mentions ===

ADCO 15 H 1, fol. 17r (Auxerre, A) : « …terre d’Ogy … Estienne Machaut ». — ADCO 15 H 3, p. 53-54 (IV. 3. 5) : « scellé d’un grand sceau de cire verte à double queue de peau jaune pendant. Nota : est joint à cette piéce un autre titre de la même donnation, etc. et scellé d’un grand sceau à double lacs de soye rouge et verd pendant ».

=== Edition ===

Hugo, Dei gratia Autissiodorensis episcopus, omnibus presentes litteras inspecturis in Domino salutem. Noverit universitas |2| vestra quod, cum defunctus Stephanus Mercator dedisset uni altari in ecclesia nostra cathedrali beati Stephani pro remedio ani-|3|-me sue quamdam terram aput Augeiacum in censu Hoberti de Petra Pertusi(5) et nos pro utilitate nominati defuncti |4| qui eam dederat et omnium defunctorum fidelium convertissemus illam terram ad servitium altaris Sancte Tri-|5|-nitatis, terra illa valuit per aliquot annos canonicis illius altaris quadraginta solidos redditivos annuatim per |6| manum dilecti filii Arnulphi abbatis Sancti Petri Autissiodori, cui data fuerat ad colendum. Tandem nos de-|7|-siderantes proficere menbris sancte matris Ecclesie, dedimus sancte Trinitati et servitoribus suis centum solidos redditus in |8| nostro adquisitu eis annuatim persolvendos et ipsis canonicis sancte Trinitatis consentientibus et volentibus terram |9| illam ita in melius commutatam pro salute anime nostre et pro anniversario nostro et nostrorum predecessorum faciendo, |10| donavimus domino Bernardo abbati et fratribus Deo servientibus in monasterio Cisterciensis ordinis de Fonteneto in perpetu-|11|-um possidendam. Quod ne possit a posteris infirmari, dictis fratribus et monasterio Fonteneti litteras inde fecimus |12| sigillo nostro confirmatas. Datum aput Regium Annem, anno Domini M° CC° quinto, mense decembri.

  1. Les Régennes, Yonne, arr. Auxerre, cant. Auxerre-Nord, comm. Appoigny, cf. Quantin (Maximilien), Dictionnaire topographique du département de l’Yonne : comprenant les noms de lieux anciens et modernes, Paris, 1862, p. 107
  2. Hugues de Noyers, évêque d’Auxerre de 1183 à 1207 (biographie disponible ici)
  3. Abbaye Notre-Dame de Fontenay, Côte d’Or, arr. et cant. Montbard, comm. Montbard
  4. Augy, Yonne, arr. Auxerre, cant. Auxerre-Est
  5. Pierre-Perthuis, Yonne, arr. Avallon, cant. Vézelay

18 décembre 2008 Posté par ephepaleographie | Exercices corrigés, Siècle : XIII | , , , , | Pas encore de commentaires

La vin et la vigne en Bourgogne au XIIIe siècle : un exemple de bail daté de 1269

Dijon, Archives départementales de la Côte d'Or, 15 H 66 (16)

Dijon, Archives départementales de la Côte d'Or, 15 H 66 (16)

=== Date ===
1269, décembre.

=== Regeste ===

L’official d’Auxerre notifie que Pierre de Charmoy et son épouse Isabelle ainsi que leur fille Hermengarde, tiennent une pièce de vigne de la part des abbé et communauté de Fontenay contre une rente annuelle de 30 sous tournois. En gage du paiement et de la bonne tenue de la pièce de vigne, ils engagent une autre pièce de vigne.

=== Tradition (incomplète) ===

A. Dijon. Archives départementales de la Côte d’Or, 15H66, pièce 16. Original en parchemin ; largeur 252/261 mm x hauteur 136/140 mm (repli 4/10 mm)

=== Transcription ===

Omnibus presentes litteras inspecturis, .. officialis Autisiodorensis salutem in Domino. Noveritis quod in nostra presentia constituti, Petrus dictus de Char-|2|-moy de burgo Sancti Juliani Autisidorensis et Ysabella ejus uxor, recognoverunt se recepisse ab abbate et conventu Fonteneti, Cisterciensis ordinis, |3| quandam peciam vinee ipsorum abbatis et conventus ut dicebant, sitam in territorio de Justemont juxta vineam dicti Petri ex una |4| parte et vineam fratrum Sancti Mariani Autisidorensis ex altera, tenendam et possidendam ab ipsis Petro, Ysabella et Ermengarde eorum fillia |5| quamdiu vixerint successive, sub annua pensione triginta solidorum monete turonensis apud Autisidorum dictis abbati et conventui vel eorum |6| mandato annis singulis apud Autisidorum in domo dictorum abbatis et conventus in festo beati Andree apostoli reddendorum. Ita tamen quod dicti Petrus, |7| Ysabella et Ermengardis dictam vineam anno quolibet tenentur excolere omni cultura debita et tempori competenti, videlicet circonfodere, talliare, |8| paxillare, fodere et binare, pensionemque solvere in dicto termino sicut ipsi Petrus et Ysabella coram nobis publice sunt confessi, et pro dicta |9| vinea, ut dictum est, excolenda pensioneque solvenda ad dictum terminum dicti Petrus et Ysabella, quandam vineam sitam ut dice-|10|-bant apud Billiotum juxta vineam Johannis Guichardi et vineam Stephani Robiquelli dictis abbate et conventui obligaverunt et in |11| responsionem tradiderunt coram nobis in hunc modo, quod si ipsi Petrus, Ysabella et Ermengardis in cultura dicte vinee, ut dictum est, facien-|12|-da deficerent seu dictam pensionem non solverent, dicti abbas et conventus vel eorum mandatum tam dictam vineam traditam quam obliga-|13|-tam saisire possent et tenere quousque de dicta pensione et dampnis inde habitis esset eis plenarie satisfactum. Dictis vero Petro |14| Ysabella et Ermengarde de medio sublatis, dicta vinea de Justemont ad dictis abbatem et conventum cum omni melioratione in |15| ea facta revertetur. Et quantum ad hoc dicti Petrus et Ysabella se juridictioni curie Autisiodorensis ubicumque maneant subdiderunt. Datum anno |16| Domini M° CC° LXmo nono mense decembris.

27 novembre 2008 Posté par ephepaleographie | Exercices corrigés | , , , , | Pas encore de commentaires