01.17.10

A qui appartient Emengarde ? Pontigny contre Gui de Maligny en mai 1281

Publié dans Exercices en cours, Siècle : XIII tagged , , , , , à 7:27 par ephepaleographie

Charte de Gui de Maligny

Date
1281, mai

Regeste
Gui de Maligny reconnaît qu’Emengarde La Verdine, de Souilly (1), est serve de l’abbaye de Pontigny et s’engage à réitérer cette reconnaissance lorsqu’il héritera de la seigneurie de Maligny.

Tradition
A. Archives départementales de l’Yonne, H 1494. Parchemin.

Edition
Je, Guis de Merleigni, chevaliers, fais asavoir a touz ceaus qui verront ces presentes leittres que, cum descorz fut entre moi et religieux homes |2| l’abbé et le convent de Ponteigni sus ce que ge fingoie et demandoie en leur vile de Sooli une fame qui eit apelee Eymeingart la verdine, en |3| disant que ile eitoit ma fame taillable aut et bas, de condition de mein morte, laquel chose lidit religieux ne quenoissoiet pas, einz disoet que ile eitoit |4| leur fame en la condition devant dite, a la parfin, dou consoil de bone genz, ge lor ei quité a touz jorz pardurablemant sanz rapial de moi, de mes hoirs |5| et de mes successeurs, tout lo droit que j’avoie ou pooie ou devoie avoir en ladite Eymeingart, en ses hoirs et an ses choses et es choses de ses hoirs, et leur promeit leaumant ces choses a garantir contre touz ceaus qui rien i pouroiet reclamer por raison des hoirs de Merleigni. [...]

(1) Maligny, Yonne, arr. Auxerre, cant. Ligny-le-Châtel
(2) Souilly, Yonne, arr. Auxerre, cant. Ligny-le-Châtel, comm. Montigny-la-Resle

12.20.09

Summa de penitentia de Raymond de Peñafort : II.1 De l’homicide

Publié dans Exercices corrigés, Siècle : XIII tagged , , , à 11:31 par ephepaleographie


Manuscrit Berkeley, University of California, Berkeley, Robbins Collection Robbins MS 033 (folio 43r)

Images disponibles sur Digital Scriptorium.
(Interroger par cote : Search / Shelfmark = Robbins MS 033 / « View full record » ou « View images only »)

La Summa de penitentia de Raymond de Peñafort est l’œuvre qui en fait le canoniste le plus influent de son temps (Summa de poenitentia ou Summa de casibus decretalium) en trois livres, qu’il publia d’abord vers 1220-1229. Le Tractatus de matrimonio, qui suit souvent la Summa dans les manuscrits, ne doit pas être considéré comme un quatrième livre ajouté pour la deuxième édition vers 1235 (cf. éd. de 1975-1978 contre H. Zapp, ‘Raimund (Raymund) v. Peñafort’, in Lexikon des Mittelalters, Stuttgart: Metzler, [1977]-1999), vol. 7, col. 414-415.

Le nombre de manuscrits conservés de cette œuvre est considérable. Une liste en a été publiée par Laureano Robles, ‘Escritores dominicos de la Corona de Aragón (siglos XIII-XV)’, Repertorio de historia de las ciencias eclesiásticas en España, 3 (1971) 11-178. D’autres ont été ajoutés par Jesse D. Mann ‘Unstudied Manuscripts of the Summa de poenitentia of Raymond de Pennaforte’, Manuscripta, 34/1 (1990) 45-49, qui recense les manuscrits présents dans les bibliothèques nord-américaines. Une recherche dans la base In Principio (IRHT, BnF, HMML) permet d’en ajouter d’autres: elle indique 189 résultats sans chercher les variantes graphiques possibles, d’après l’incipit Quoniam ut ait Hieronymus secunda post naufragium, soit, en dédoublonnant, sans doute environ 150 manuscrits. Dans Manuscripta Mediaevalia, l’incipit ne renvoie que vers 32 manuscrits, mais c’est en raison de la politique de la base : le texte étant identifié, l’incipit n’est normalement pas indiqué et la recherche sur l’auteur et le titre summa renvoie 112 résultats. Résultats approchants dans le Catalogue général des manuscrits des bibliothèques publiques de France (aujourd’hui divisé entre le CCFr (onglet à gauche « Manuscrits ») et CALAMES.

L’édition de référence est celle donnée par Xaverio Ochoa et Aloisio Diez à Rome en 1975-1978 (ISBN 84-399-3928-0) (malheureusement absente de la BnF).

PLAN
Le plan de l’ouvrage est le suivant :
(transcription d’après l’édition de 1715, qui est, elle, présente à la BnF)

      Liber I

    1. De simonia
    2. Ne prelati vices suas sub annuo censu concedant
    3. De magistris et ne aliquid exigant pro licentia docendi
    4. De Judeis et Sarracenis et pagnis et eorum servis
    5. De Hereticis et fautoribus eorum et ordinatis ab eis
    6. De schismaticis et ordinatis ab eis
    7. De apostatis
    8. De voto et votorum transgressoribus
    9. De juramento et perjurio
    10. De mendacio et adulatione
    11. De sortilegis et divinis
    12. De feriis
    13. De sacrilegiis
    14. De immunitate ecclesiarum, cemeteriorum et rerum ad ipsas pertinentium
    15. De decimis, primitiis et oblationibus
    16. De sepulturis

      Liber II

    1. De homicidio
    2. De torneamentis
    3. De duello
    4. De balistariis et sagittariis
    5. De raptoribus, predonibus et incendiariis
    6. De furtis
    7. De usuris
    8. De negotiis secularibus et utrum de illicite acquisitis possit fieri eleemosyna et de aleatoribus

      Liber III

    1. De qualitate ordinandorum
    2. Quod ordinandus sit sine crimine
    3. De bigamis
    4. De sobrietate ordinandorum
    5. De prudentia ordinandorum
    6. De pudicitia ordinandorum
    7. De ornatu ordinandorum
    8. De hospitalitate ordinandorum
    9. De doctrina ordinandorum
    10. De clerico percussore
    11. De litigiosis non ordinandis
    12. De cupidis non ordinandis
    13. Quod ordinandus debet esse domui sue bene prepositus
    14. De neophitis non ordinandis
    15. De solemniter penitentibus
    16. De curialibus
    17. De servis non ordinandis et manumissionibus eorumdem
    18. De corpore vitiatis
    19. De filiis presbyterorum et ceteris non legitime natis
    20. De differentibus baptizari usque ad mortem
    21. De peregrinis et ignotis
    22. De etate ordinandorum et temporibus ordinationum
    23. De impedimento sexus
    24. De sacramentis iterandis vel non, et consecratione ecclesiarum
    25. De infantibus
    26. De electione, postulatione, confirmatione, renunciatione et usu pallii
    27. De differentiis officiorum
    28. De transitu clericorum
    29. De lapsis et dispensationibus
    30. De scandalo et perplexitate et notorio
    31. De inquisitionibus et purgationibus
    32. De penis
    33. De sententiis precepti definitionis et excommunicationis
    34. De penitentiis et remissionibus

      Summa de matrimonio

    1. De sponsalibus
    2. De matrimonio
    3. De errore persone
    4. De impedimento conditionis
    5. De voto
    6. De cognatione carnali
    7. De cognatione spirituali
    8. De cognatione legali
    9. De impedimento criminis
    10. De dispari cultu
    11. De impedimento violentie sive metus
    12. De impedimento ordinis
    13. De impedimento ligationis
    14. De publice honestatis justicia
    15. De affinitate
    16. De impotentia coeundi
    17. De matrimonio contra interdictum Ecclesie contracto
    18. De impedimento feriarum
    19. Quando et qualiter mulier potest aliquem petere in virum vel restitutionem viri si fuerit spoliata et e converso
    20. De divortio propter consanguinitatem vel aliud perpetuum impedimentum
    21. Qualiter accusatio sit facienda in matrimonio
    22. De divortio propter fornicationem
    23. De numero testium tam in matrimonio quam in aliis casibus
    24. Qui filii sint legitimi et qui non
    25. De dotibus et donationibus propter nuptias

TRANSCRIPTION
Et maintenant, voici la transcription proposée du manuscrit de l’University of California à Berkeley, dans la Robbins Collection, Robbins MS 033 (folio 43r).

Titre courant : IIa pars.
Rubrique : De homicidio
Texte :
In prima parte dictum est de quibusdam criminibus que principaliter in Deum committuntur. In hac parte de hiis que in proximum specialius committuntur agendum est, et primo de homicidio. Videndum est ergo : quid sit homicidium et unde dicatur, que ejus species, qua pena homicide puniantur et que dispensatio fiat erga homicidam.
Homicidium est hominis occisio ab homine facta. Si enim a bove vel cane et hujusmodi non proprie dicitur « homicidium ». Est autem dictum homicidium ab « homine » et « cedo, -dis », quasi hominis cedium. Species homicii sunt plures.
Nam aliud spirituale, aliud corporale.

  1. Spirituale : quo quis spiritualiter et quadam juris fictione occiditur. Quod fit V modis : odiendo, detrahendo, male consulendo (a), victum subtrahendo. De primo . Jo. in capitulo III. ‘Omnis qui odit fratrem suum homicida est’ [1 Jo 3, 15]. De primis IIIIor .de. pae (b). l. ‘homicidorum’ [sic pro Homicidiorum] [De poen. D. 1 c. 24]. ‘Omnis iniquitas’ [De poen. D. 1 c. 25]. ‘Noli putare homicidium’ [De poen. D. 1 c. 27]. De quinto .d. LXXXVI. ‘Pasce fame morientem’ etc [D. 86 c. 21]. Et responsum supra de decimis. § ‘In summa nota quod ille’ et § ‘oblationes’ (1).
  2. Corporale quo homo occiditur corporaliter. Et hoc committitur dupliciter, scilicet lingua vel facto.
    1. Lingua : tribus modis, scilicet precepto, consilio, defensione. D. L. ‘Si quis viduam’ [D. 50 c. 8]. De pe. d. I. [De poen. D. 1 c.&nbpsp;23] (2). Quodlibet istorum universaliter est mortale.
    2. Facto : IIIIor modis, scilicet justicia, necessitate, casu et voluntate.
      1. Justicia, ut cum judex vel minister reum juste condempnatum occidit. Hoc homicidium si fit ex livore vel delectacione fundendi humanum sanguinem, licet ille juste [fol. 43rb] occidatur. Iste tamen peccat mortaliter propter intencionem corruptam. Si vero sit ex amore justicie, non peccat judex ipsum condempnando ad mortem et precipiendo ministro ut occidat eum, nec minister si missus a judice occidit condempnatum. Peccaret tamen uterque mortaliter si faceret juris ordine non servato. Probantur hec ad Ro. XIII. ‘Omnis anima potestatibus sublimioribus subdita sit’ etc. [Rom. 13, 1] et infra ‘Non enim sine causa gladium portat, Dei enim minister est judex [sic pro vindex] in iram ei qui male agit’ etc. [Rom. 13, 1]. Ad idem, ad Timo .I.a c. V ‘Obsecro igitur’ etc. [1 Tim 2, 1]. Item in canonica Petri Ia capitulo II° ‘Subditi estote’ etc. [1 Petr 2, 13]. Et ad idem : XXIII Q. 4 § Pluraliter [sic] [C. 23 q. 4 c. 26] et Q. V. ‘Miles’ [C. 23 q. 5 c. 13], ‘Cum minister’ [C. 23 q. 5 c. 14], ‘Officia’ [C. 23 q. 5 c. 16], ‘Non est iniquitatis’ [C. 23 q. 5 c. 17], ‘Lex eterna’ [C. 23 q. 5 c. 15], ‘Qui percutit’ [C. 23 q. 8 c. 33].
      2. Necessitate (c). Hic distingue quia aut illa necessitate fuit evitabilis. Poterat enim evadere absque occisione, et tunc est reus homicidii et tanquam pro mortali debet agere penitentiam, aut fuit inevitabilis quia occidit hominem sine odii meditacione, immo cum dolore animi, se et sua liberando, cum aliter non poterat evadere. Hic dicitur non peccare, nec astringitur ad penitentiam nisi ad cautelam et propter ambiguum duplicitatis. Interiorem tamen penitentiam debet semper habere et quasi suis peccatis ascribere quia in tantis potuit venire necessitatem. ‘Bonarum enim mentium est ibi culpas suas cognoscere ubi culpa non est’. Extra eodem ‘Interfecisti’ [X. 5. 12. 2]

(a) Avant correction : consentiendo. — (b) Avant correction : ped. — (c) Avant correction : Ne vitabilis ccitate avec vitabilis exponctué.
(1) Raimundus de Pennaforte, Summa de penitentia, lib.&nbps;I, tit. 16 De decimis.
(2) Certains manuscrits précisent « Periculose », qui permet d’identifier De poen. D.1 c.23

12.05.09

Les lettres de Raymond Lulle

Publié dans Exercices corrigés, Siècle : XIII, Siècle : XIV tagged , , à 11:05 par ephepaleographie

Voir les oeuvres et éditions de Raymond Lulle (en catalan : Ramon Llull) : ici.


Image du manuscrit 96 de la Bibliothèque municipale et interuniversitaire de Clermont-Ferrand
, mis à disposition sous forme numérisée par le Raimundus-Lullus-Institut de la Faculté de théologie de Fribourg (Freiburg im Breisgau).
*** Lien vers la page d’accueil du Raimundus-Lullus-Institut de la Faculté de théologie de Fribourg ***
*** Lien vers vers FREIMORE (FREIburger Multimedia Object REpository) ***

Une fois sur la page d’accueil du manuscrit, il faut cliquer sur le mot « Anzeigen » qui amène à l’interface de consultation du manuscrit, puis aller au folio 58 recto (en saisissant « 58r » dans la fenêtre « Seite », ou en cliquant sur « 2. Epistolae tres »).

Bibliographie et éditions
La Ramon Llull Database – Llull DB (Centre de Documentació Ramon Llull) entretenue par l’Université de Barcelone donne une liste des éditions des différentes versions de ce texte : ici.
En particulier :
J. .N. Hillgarth, Diplomatari lul·lià: documents relatius a Ramon Llull i a la seva família, trad. L. Cifuentes, « Col·lecció Blaquerna » 1 (Barcelona / Palma de Mallorca: Universitat de Barcelona / Universitat de les Illes Balears, 2001), 50-58. [En ligne]
Josep Perarnau i Espelt, « La còpia manuscrita medieval de les tres lletres de Ramon Llull demanant al rei, a un prelat de França i a l’Estudi de París l’establiment d’escoles de llengües (Clarmont-Ferrand, BMI, ms. 96) », ATCA 21 (Barcelona, 2002), 133-148. [En ligne, original en accès payant, copie en cache de Google]

== Transcription ==
Ad exaltationem nominis Domini Dei nostri, regie maiestati Raymundus Lul, licet ad tanti suplicationem negocii sit indignus, quod ab universis christianis est desiderabile, supplicat devoto et desiderativo animo, ut sicut ipsa regia regni Francorum magestas ab antiquo successive pre ceteris procurare christianitatis comoda consuevit, dignaretur ad laudem et magnificenciam [f. 58va] divini nominis merito karitatis intuituque pietatis, miseris infidelibus viventibus sine Lege, morientibus sine fide, bene meritam elemosinam concedere, tante mortalitatis naufragio succurrentem, videlicet, locum seu loca construere et dotare, in quo seu quibus a religiosis ab aliisque sancte conversationis viris, qui nunc multi sunt hoc divino munere appetentes, necnon etiam secundum modum apostolicum ad hoc pro Christo uiuere et pro nomine Christi mori finaliter eligentes, addiscantur infidelium ydiomata, ut eorum linguarum varietates docti, eorum ydiomatibus magnificarent Deum ubi non colitur, exaltarent Eum ubi spernitur, predicarent Eum ubi non creditur, veritatem veritatum monstrantes, Legem christicolarum panderent firmiter esse veram ; dignum etenim esset, necnon valde laudabile ut a villa Parysiensi, que christiane ueritatis scientieque principalis mater
est fidelibus et ma-[f. 58vb]-gistra, emergent veritatis radii, qui per diversa mundi climata radiantes, infidelium errores, cum sint possibiles ad revocandum, suo lumine reuocarent.

Vidimus par un chanoine de Troyes au début du XIVe siècle

Publié dans Exercices corrigés, Siècle : XIV tagged , , , , , à 10:47 par ephepaleographie

ADCO7H1527-1329

ADCO7H1527-1329

== Date ==
1329, 28 juillet (1)

== Regeste ==

Guillaume de Billy (2), chanoine de Troyes, délégué par Olivier de Cerzeto (3), chanoine d’Autun et exécuteur de P[ierre de Chappes], cardinal prêtre de Saints-[Sylvestre-et]-Martin-aux-Monts (4), vidime un acte de celui-ci, daté d’Avignon le 9 juillet 1329, par lequel il renonce à la grâce pontificale motu proprio lui accordant le prieuré de Radonvilliers, vacant par la mort de Bérenger [de Frédol], évêque de Porto (5), et allant à l’encontre de la collation par l’abbé de Molesme, Guillaume, qui a nommé Pierre de Dijon.
En conséquence Guillaume de Billy casse annule tous procès pendants et toutes sentences et excommunications portées contre l’abbé et les religieux de Molesme et contre Pierre de Dijon et ordonne à tous les autorités ecclésiastiques de publier ce fait.

  1. Ste-Marie-Madeleine le 22 juillet ; lettre dominicale A
  2. Guillaume de Billy (de Billiaco). Peut-être identifiable à son homonyme attesté comme chanoine à Orléans en 1299 (cf. http://elec.enc.sorbonne.fr/cartulaires/scroix/acte372/) et official de Chartres (voir Poli, Oscar de, Inventaire des titres de la maison de Billy, Paris, 1894, aux p. XXIX et p. 27). Il faudrait aussi regarder : ici
  3. Olivier de Cerzeto, chanoine d’Autun et de Poitiers en 1330, largement attesté dans les lettres pontificales
  4. Pierre de Chappes, évêque de Chartres, créé cardinal des saints Sylvestre et Martin au Mont par Jean XXII lors du Consistoire du 18 décembre 1327, mort en 1336
  5. Béranger Frédol le Jeune, neveu de Béranger Frédol l’Ancien, évêque de Béziers, cardinal-évêque de Porto au titre des saints Nérée et Achillée, mort en 1323

11.19.09

Certificat d’authenticité du sceau

Publié dans Exercices corrigés, Siècle : XIV tagged , , à 6:22 par ephepaleographie

Dijon, Archives départementales de Côte d'Or, 7H1527Dijon, Archives départementales de Côte d'Or, 7H1527

Dijon, Archives départementales de Côte d'Or, 7H1527

Définition de ce type de document dans le Vocabulaire international de la diplomatique [Consulter la notice bibliographique

=== Date ===
1329, 28 juillet (1)

=== Regeste ===
Attestation donnée par J. de Morvilliers (2), official de Troyes, que le sceau de l'acte auquel celui-ci était noué [Archives départementales de Côte d'Or, 7 h 1527] est celui du chanoine Guillaume de Billy (3).

=== Transcription ===
Universis presentes litteras inspecturis officialis Trecensis salutem in Domino. Notum facimus universis quod nobis constat ex relatione |2| fidedigna sigillum appensum litteris quibus hec nostre presentes littere sunt annexe, verum sigillum venerabilis et |3| discreti viri magistri Guillelmi de Billiaco, canonici ecclesie Trecensis. Et hec omnibus quorum interest et poterit inter-|4|-esse in futurum, intimamus tenore presencium litterarum, quibus sigillum curie Trecensis duximus apponendum in testimonium |5| veritatis. DAtum anno Domini millesimo CCCmo vicesimo nono, die Veneris post festum beate Marie Magdalenes.

J. de Morivillare

  1. 1329 : lettre dominicale A ; fête de sainte Madeleine le samedi 22 juillet 1329.
  2. Morvilliers, Aube, arr. Bar-sur-Aube, cant. Soulaines-Dhuys
  3. Guillaume de Billy (de Billiaco). Peut-être identifiable à son homonyme attesté comme chanoine à Orléans en 1299 (cf. http://elec.enc.sorbonne.fr/cartulaires/scroix/acte372/) et official de Chartres (voir Poli, Oscar de, Inventaire des titres de la maison de Billy, Paris, 1894, aux p. XXIX et p. 27). Il faudrait aussi regarder : ici

11.07.09

La léproserie de Ligny-le-Châtel et Pontigny

Publié dans Exercices corrigés, Siècle : XIII tagged , , à 1:52 par ephepaleographie

Acte des Archives départementales de l'Yonne, H 1487

Acte des Archives départementales de l'Yonne, H 1487

=== Date ==
1287, 25 avril.
1287 : lettre dominicale E, Pâques le 6 avril

=== Regeste ===
Nicolas de Ligny-le-Châtel(1), prêtre, proviseur de la léproserie de Ligny-le-Châtel, reconnaît qu’un pré sis le long du ru de Boy(2), contesté entre la léproserie et l’abbaye de Pontigny, appartient à cette dernière.

=== Tradition ===
A. Auxerre, Archives départementales de l’Yonne, H 1487

=== Texte ===

Omnibus presentes litteras inspecturis curie Autissiodorensis et curie decani Autissiodorensis officiales salutem in Domino. Noveritis quod |2| in nostra presencia constitutus magister Nicholaus de Leigni Castro , presbiter, magister et provisor domus leprosarie |3| de Leigni Castro pro se et pro fratribus dicte domus recognovit quod cum contentio verti diceretur inter ipsum nomine dicte |4| domus ex una parte et religiosos viros abbatem et conventum Pontigniaci ex altera super quodam prato sito apud Mortuum |5| de Boy, contiguo ut dicitur hinc inde terris fossatis et plaxetis dictorum religiosorum quod pratum dictus magister dicebat |6| pertinere ad domum dictorum leprosorum, quod dicti religiosi minime confitebantur, immo dicebant illud pratum ad |7| jus et proprietatem ecclesie Pontigniacensis pertinere. Ad quod probandum exhibebant cartas super hec confectas. Tandem, visis |8| cartis et diligenter inspectis a dicto magistro, ipsoque magistro freto bonorum virorum consilio ut dicebat, confessus |9| est coram nobis sponte, provide et discrete pro se et pro fratribus predictis nullum jus habere ratione dicte domus |10| nec alia ratione in dicto prato, immo dictum pratum ad jus et proprietatem ecclesie Pontigniaci penitus pertinere, promittens |11| perf idem suam inde prestitam corporalem se in dicto prato nichil juris decetero reclamare nec facere recla-|12|-mari, nec dictos religiosos super dicto prato molestare nec molestari decetero facere per se vel per alium seu per |13| dictos fratres nec debere, renunciansque in hoc facto specialiter et expresse exceptioni doli, mali, privilegio, fori, |14| rei ita non geste, exceptioni deceptionis et lesioni domus sue predicte beneficio restitutionis in integrum, |15| ominibus privilegiis, graciis et indulgenciis impetratis et impetrandis, concessis et concedendis, et omnibus |16| aliis exceptionibus facti et juris canonici et civilis que contra presens instrumentum vel factum possent |17| obici sive dici ; se que ad hec juridictioni curiarum nostrarum ubicumque maneat supponendo. In cujus rei testimonium |18| presentibus litteris sigilla nostra ad petitionem dicti magistri duximus apponenda. Datum anno Domini M° CC° |19| octogesimo septimo, die veneris post quindenam Pasche.

(1) Ligny-le-Châtel, arr. Auxerre, ch.-l. cant.
(2) Lieu-dit disparu, à ne pas confondre avec Bouilly, Yonne, arr. Auxerre, cant. Saint-Florentin, comm. Vergigny. Un acte de 1156 notifiant des échanges de terre entre Guillaume III, comte de Nevers, et Pontigny, permet de comprendre « mortuum » comme le nom d’une eau stagnante ou d’un bief ; cf. QUANTIN Maximilien (éd.), Cartulaire général de l’Yonne, Recueil de documents authentiques pour servir à l’histoire des pays qui forment ce département, publié par la Société des sciences historiques et naturelles de l’Yonne, Auxerre, Perriquet, 1854-1860, tome 1, n° CCCLXXVIII.

07.07.09

Sermon latin de Berthold de Ratisbonne (Sermones Rusticani prima pars)

Publié dans Exercices corrigés, Siècle : XIV tagged , , à 7:19 par ephepaleographie


Fribourg, Couvent des Cordeliers, Manuscrit 117, volume 1, feuillet 2 recto

** www.e-codices.ch **

Ite ostendite vos sacerdotibus (Lc 17, 12). Quoniam ut dicit Gregorius ‘Ars est artium regimen animarum’ (Regula pastoralis, 1, 1) ut illi studiose intenderent sacerdotes. Noluit eos Dominus occupare laboribus pro necessariis vite ut ceteros, nam milites etc. nec uxoribus nec liberis. Summe enim est necessarium ut sciant 3. [tria] et usque ad mortem satis agere habet cum illis : [Primo] distinguere inter venialia et mortalia subditorum ; secundo inter mortalia et mortalia ; tercio per que satis fiat, quia per quod unus satis facit, alius non.

Primum ergo ut sciant distinguere inter peccatum et peccatum, inter spiritualem lepram et lepram ut significatur in Le[viticus] 14, ubi Dominus precepit sacerdotibus quod diligenter discernerent inter lepram, quod diligenter consideraret utrum homo sibi adductus esset leprosus vel tantum haberet scabiem, que scilicet cito venit et cito recedit. Glossa: districtum videndum fiat. Glo[ssa:] ‘Districtum videndum fiat’(1).
Secundo. Si autem homo fuit leprosus, tunc utrum esset leprosus in capite, barba, calvicio, vel recalvicio, scilicet capillorum. Si scilicet capilli essent mutati in candorem, solito tenuiores. Cognoscebatur enim hec lepra quando fluentibus capillis in calvicio vel recalvicione, albus vel rufus color inveniebatur. Item in cute, in carne. Item quod sciret cognoscere lepram vestis lanee vel linee vel pellis vel domus. Lepra vestis erit macula albida vel rufa humilior superficie reliqua. Humilior id est vilior, lepra enim corrosiva est, que cum apparebat considerabit eam sacerdos, si perspicua erit comburebatur vestis. Si dubia rumpebat illud a solido etc. Sequitur de domo. Tercio cujus erat coloris. Quia una erat periculosior quam altera. Item in Glossa: ‘diversos colores lepra supponit: pallidam, rubeam, albam, lucidam, nigram, florescentem’(2). Quod diligenter debuit discernere ne diceret non lepram lepram, et econtrario – hoc est ne dicat mortale veniale et econtrario ne dicat veniale mortale(b) – et e contrario dic rationem. Quod lepram in capillis etc. In barba [fol. 2rb] loquentes, mala lepra est, maledictio mala et turpis Deo. Hec vel hec, ita nomina multas(c) femine contendentes(d). Dic diversa: in cute se pigrantes ; in capite nescientes quomodo satis possint ornare se ; in corpore cum corpore peccantes ; vestis si nimis superba, si de justo ; domus si de injusto, sic vel sic, si in ea hospitatur meretrix concubina dominus blasphematur et hujusmodi debet iste lapis leprosus illa concubina eici omnino.

Tercio cujus erat coloris. Diversa enim mortalia diversos habent colores malos et malicias super hoc quod quodlibet mortale dampnat et a consortio omnium sanctorum separat. Habent quedam illorum singulares malicias et colores crudeles. Quedam habent illum malum colorem quod quicumque illa facit super hoc quod dampnatum faciunt excommunicatum, quod debet vitari ut dyabolus, immo libentius loquerer cum centum pessimis inter omnes ut qui cum monialibus. Hic et non potest absolvi ab illo peccato nisi per illum qui habet singularem auctoritatem. Quedam ut non nisi ab episcopo ut incendium ecclesie vel cimiterii. Quedam nisi a papa: vimjectio in clericum et hujusmodi. Quedam nec per papam vel Petrum nec angelum mala ut injusta bona nisi restituat pro posse. De hoc se non intromittant. Quedam pre aliis inducunt subitaneam mortem ut blasphemia.
Sed pre omnibus hominibus sunt .V. genera hominum quorum peccata sunt periculosiora quam aliorum(e). Primi sunt religiosi et clerici. Ratio: quia pro peccato pro quo secularis dampnatur, religiosus multo gravius, si mentitur, si fornicatur etc. Et hoc ideo quia plura promissa Domino fecimus in subdyaconatu, in dyaconatu, in sacerdotatu, in professione ; laicius nisi in baptismo(f). Deu 27.D [Dt 29,11] ‘Advena qui tecum moratur etc.’ ipse in inferno in capite, id est in superiori pena, tu in caudam, in inferiori. Eze .XII.E [Ez 16,52] ‘Vicisti *sorores(3) tuas peccatis tuis. Exo. ‘Devoravit species morsi’(4). etc.

(a) nec avec c exponctué. – (b) mortale veniale corrigé en veniale mortale par doubles traits. – (c) multas suivi de et turpis Deo ici répété et exponctué. – (d) comedentes avec abréviation tironienne avant correction. – (e) aliorum hominum exponctué. – (f) laicus non in avant correction.

(1) Voir l’édition de la Glose ordinaire placée sous le nom de Walafrid Strabon : Patrologie latine, vol. 113, col. 333c. – (2) Ibid., col. 334d-335a. – (3) sortem dans le ms., sorores dans le texte biblique. – (4) Plutôt réminiscence de Joel 1,20 devoravit speciosa deserti ?

05.07.09

Mandement royal de 1324 – ou l’insécurité règne à Reims

Publié dans Exercices corrigés, Siècle : XIV tagged , , , à 7:40 par ephepaleographie

Paris, Archives nationales, X2A-2-f-95-bis

Paris, Archives nationales, X2A-2-f-95-bis

=== Date ===
1324, 6 janvier [n. st.] – Paris

=== Tradition ===
A. Paris, Archives nationales, X2A 2, fol. 95bis
Ed.
Archives administratives de la ville de Reims : collection de pièces inédites pouvant servir à l histoire des institutions dans l intérieur de la cité / [éd.] par Pierre Varin,...
Archives administratives de la ville de Reims : collection de pièces inédites pouvant servir à l’histoire des institutions dans l’intérieur de la cité / [éd.] par Pierre Varin,…
Source: Bibliothèque nationale de France

=== Edition ===

|1| Karolus et cetera ballivo Viromandensi, vel ejus locum tenenti, salutem. Grave gerentes, ex querimonia Roberti Erardi accepimus, |2| quod licet per sentenciam arbitralem (1) certorum arbitrorum, super certa discordia inter ipsum conquerentem, ex parte una, et |3| Robinum Yngrant, filium Roberti Yngrant, ex altera, dudum orta, de consensu dicti conquerentis, per dictum Robinum electorum, |4| cognito de dicta discordia, inter cetera pronunciatum fuerit, bonam ac perpetuam pacem esse, et servari debere, inter partes predictas, sub |5| certis penis in quodam compromisso super hoc inter partes ipsas facto fide et juramento vallato contentis et licet ab ipsa arbi-|6|-trali sentencia nonquam fuerit reclamatum, nichilominus idem Robinus Yngrant, contra sentenciam dictorum arbitrorum veniens, pacemque frangens |7| predictam, ac plures ejus in hac parte complices, in predictum conquerentem in itinere publico, in villa Remensi tunc existentem, pensatis |8| insidiis, more hostili, cum armis prohibitis et patentibus, nulla difidacione precedente, a tergo irruerunt, ipsumque conque-|9|-rentem viliter verberarunt, clamantes « Ad tibias ! ad tibias! ut non evadat », et posse suum fecerunt ipsum interficiendi et |10| eum interfecissent, nisi supervenisset gentium multitudo, que ipsum Robinum Yngrant voluntatem suam facere non permiserunt; |11| — que omnia si vera sunt, non sine nostre regie magestatis, et regiarum ordinacionum, in quibus armorum deportationes, et |12| tales invasiones prohibentur, offensa, perpetrata fuisse videntur, et nobis displicet si sit ita — ideoque mandamus et com-|13|-mittimus tibi, quatenus super hiis et aliis articulis de premissis mentionem pleniorem facientibus, quos sub contrasigillo |14| prepositure nostre parisiensis clausos tibi mittimus, vocato procuratore nostro, cum ceteris evocandis, inquiras, tam ex officio nostro, quam aliter, diligencius |15| veritatem inquestam quam inde (2) feceris ad nostram curiam parisiensem, sub tuo fideliter inclusam sigillo, ad certam et competentem |16| diem transmissuram, illos quos tanget eadem inquesta ibidem ad dictam diem adjornans, super hoc processuros ut fuerit racionis |17| et interim de corporibus et bonis illorum qui per dictam inquestam apparebunt super premissis suspecti, te teneas, si necesse fuerit, |18| taliter saisitum, quod possit, si et cum opus fuerit de ipsis fieri debitum justicie complementum, certificans nichilominus curiam nostram |19| predictam, ad dictam diem, de hiis que feceris in premissis. Damus autem omnibus justiciariis (3) et subditis nostris, presentibus, in |20| mandatis, ut in premissis, et ea tangentibus tibi pareant et intendant. Datum Parisiis sub sigillo Castelleti nostri |21| parisiensis, in absencia nostri magni sigilli, sexta die januarii, anno Domini millesimo trecentesimo vicesimo tercio.
[Mentions hors teneur:] Per cameram, lecta ibidem
[Signé:] Gyen.

(1) barré : certorum debitorum.
(2) barré : fecereris
(3) barré : nostris

04.01.09

Albert le Grand : De mineralibus (1)

Publié dans Exercices corrigés, Siècle : XIII tagged , , à 9:49 par ephepaleographie

Schlatt, Eisenbibliothek, Mss 20 (33r)
Schlatt, Eisenbibliothek, Mss 20 (33r)

** www.e-codices.ch **

Cliquez sur l’image ou sur cette phrase pour voir l’image en haute résolution

Rubrique : Incipit primus liber Mineralium qui est de lapidibus. Tractatus primus est de lapidibus in communi. Capitulum primum de quo est intentio et que divisio, modus et ordo dicendorum.

De commixtione et coagulatione, similiter autem et congelatione et liquefactione et ceteris hujusmodi passionibus in libro Metheororum jam est dictum. In omnibus (a) autem isti effectus prius apparent aput res nature, lapidum genera sunt et metallorum et ea quae media sunt inter hec, sicut marcassida et alumen et quedam alia talia. Et quia illa prius (b) sunt inter composita secundum naturam ex elementis utpote ante complexionata existencia quam animata sunt, ideo de hiis proxime post scientiam metheororum dicendum occurrent, parum enim videntur abundare ultra commixtionem simplicem elementorum.
De hiis autem libros Aristotelis non vidimus nisi exceptos per partes. Et hec que tradidit Avicenna de hiis in (c) capitulo, primo libro sui, quem fecit de hiis non sufficiunt.
Primum ergo de lapidibus et postea de metallicis et ultimo de mediis inter ea faciemus inquisitionem. Lapidum quippe generatio facilior est et magis manifesta quam metallorum. De lapidum autem naturis plurima in genere dicenda occurru[n]t, que in primis ponemus. Et deinde de lapidibus in specie qui magis nominati sunt, disputabimus. Coartabimus autem (d) sermonem nostrum : eo quod multorum hic dicendorum cause jam in libro Metheororum determinate sunt. In genere autem de lapidibus tractantes inquiremus in genere materiam lapidum, et proprium efficientes (e) eorum proximum et locum generationis ; et deinde modum commixtionis lapidum, causam diversitatis coloris eorum et aliorum accidentium que inveniuntur in ipsis, sicut est duricies major et minor, dolabilitas et indolabilitas, porositas et constrictio, gravitas et levitas, et cetera hujusmodi, in quibus lapides non solum in specie et numero, sed etiam in genere videntur non parvam habere diversitatem.
Sunt autem quidam maxime auctoritatis in philosophia viri, qui non de omnibus sed de quibusdam lapidum generibus tractatum facientes, sufficientem se dicunt de lapidibus fecisse mentionem, quales sunt Hermes, Evaces rex Arabum, Diascorides, Aaron, et Joseph, qui de lapidibus tantum preciosis tractantes, non de genere lapidum tractaverunt. Minus autem sufficientem etiam notitiam tradidit Plinius (f) in Hystoria naturali, non sapienter causas lapidum communi assignatis (g). Nec oportet nos omnium horum inducere sententiam, eo quod scientia est rei non adeo occulta quod ipsam ex plurimorum erroribus nos colligere oporteat. Sufficienter autem satis scientur nature lapidum et complexiones, quando propria eorum scientur materia ut efficiens proximum et accidentia propria eorum, secundum pretaxatam in quarto Metheororum inquisitionem.

Non enim hic intendimus hic ostendere qualiter aliquod istorum transmutetur in alterum, [fol. 33r, col. b] aut qualiter per antidotum medicine ejus [quem] « elyxyr » vocant alkimici, curantur egritudines eorum, aut occculta eorum manifestentur aut e converso manifesta eorum detegantur, sed potius commixtiones eorum ex elementis et qualiter unumquodque in propria specie constituatur.
Propter quod non curamus inquirere differentiam lapidis et spiritus sive anime et corporis, sive substantie et accidentis, de quibus inquiruntur (h) Alkimici, lapidem vocantes omne id quod non evaporat in igne et idem vocant corpus et substantiam. Id autem quod evaporat in ingne, sicut sulphur et argentum vivum ex quibus diversorum colorum fiunt ea que vocantur lapides, vocant spiritum et animam et accidens. Alterius enim scientie est inquirere de hiis que occultis valde fulci[un]tur rationibus et instrumentis.

Modum autem quem in singulis habuimus, etiam hic tenebimus dividendo per libros aliquos et plures tractatus et multa capitula totum opus. Cum autem in multis de particularibus fiat tractatus, oportet nos prius ex signis et effectibus cognoscere naturas istorum et ex illis (i) devenire in causas eorum et compositiones eo quod signa et effectus nobis sunt manifesta. In universalium autem natura de quibus in omnibus habitis libris fecimus mentionem, erat procedendum e converso, a causa videlicet ad effectus et virtutes et signa : eo quod in talibus communia confusa sunt magis et quoad nos manifesta, sicut in primo Physicorum est determinatum.

Ordinem vero hujus libri ad sequentes de natura libros satis ostendimus in fine nostri libri Metheororum ubi diximus de quibus prius et de quibus posterius erit dicendum. Cum enim lapidum et metallorum genera sint omyomera plus quam plante invenitur, diversitas partium, que sunt radix, et folium et flos et fructus omyomera autem sunt autem (j) per naturam anomyomera, ideo prius erit tractandum de lapidibus et ceteris mineralibus quam de corporibus animatis.

Incipientes igitur tractare de lapidum natura, in genere dicimus omnis lapidis materiam esse aut speciem cujusdam terre, aut speciem quamdam aque. Vincit enim in lapidibus alterum istorum elementorum et in hiis autem in quibus quedam species aque dominari videntur, est aliquid terre simul dominans. Hujus autem signum est fere omnium lapidum genera mergi sub aqua, que habundare in terre materia diximus in scientia Celi et mundi. Si enim essent dominancia in eis superiora elementa, procul dubio natarent super aquam. Nunc autem nullum lapidum genus natat, nis sit spongium vel adustum et per adustionem spongiosum factum sicut pumex et lapis quem evomunt terme vel ignis Vulcani, qui etiam si in pulverem redigantur, pulvis ipse sub aqua mergitur.

Adhuc autem si in lapidibus perspicuis cum aqua non esset terrestre terminatum humidi admixtum, non mergeretur sub aqua : cristallus et berillus, sicut non mergitur glacies et cetera in quibus pura vel superhabundans est aqua. Adhuc autem lapides omnes qui genera[n]tur in recubis (k) et vescis animalium, generantur ex viscosa grossa et terrestri humiditate. Oportet igitur quod talis sit materia lapidum. Specialiter autem loquentes de hiis lapidibus in quibus est terra materia, facile patere potest quod in hiis non solum terra est materia, illa enim non conti[fol. 33v, col. a]nuaretur ad soliditatem lapidis.

=== Notes ===
(a) omnibus ajouté d’une seconde main, remplace ‘quibus’ omis.
(b) prius Leçon incertaine : p avec signe abréviatif -us. Plus haut, le mot ‘prius’ est écrit avec i suscrit et signe -us. Plus bas, p et signe -us signifie clairement ‘post’. La bonne leçon, portée par de nombreux manuscrits est ‘prima’, dont l’abréviation ‘p’ et ‘a’ suscrit est sans doute ici mal interprétée.
(c) Ecrit ‘i’ et tilde, fautif pour ‘III’ (tertio)
(d) rationem exponctué devant sermonem.
(e) Sic pro efficiens.
(f) Avec signe abréviatif erronément sur l ; le copiste abrège plurim… avec p, l barré, i, m, voir quelques lignes plus bas.
(g) Sic pro assignans.
(h) Sic.
(i) Sic :u, l barré, is peut-être pour ultimis.
(j) Sic : autem répété.
(k) Sic pro renibus. A un moment de la tradition, les deux jambages liés par le haut de la lettre n ont manifestement été pris pour une ligature ci. Le copiste de ce manuscrit distingue très clairement les deux graphies..

12.18.08

Exigit rationis ordo… Le procès de réhabilitation de Jeanne d’Arc

Publié dans Exercices corrigés, Siècle : XV tagged , , à 10:03 par ephepaleographie

Paris, BnF, lat. 14665 (folio 349r)Paris, Bibliothèque nationale de France, manuscrit Latin 14665 (fol. 349r)
Cette image provient de la Banque d’images de la Bibliothèque nationale de France. Pour en avoir une version en haute résolution, s’adresser au service Reproduction de la BnF.

i=== Transcription ===
Exigit rationis ordo et recta dispositio equitatis(a) docet et precipit sacrorum canonum et legum civilium institutio salutaris ut, que solemnibus acta judicis(b), scripturis annotentur et redigantur authenticis chartis(c), et instrumentis publicis commendentur, sicque presentibus et futuris pariter innotescant, et, labente memoria hominum, non perea[n]t. Ad Dei igitur laudem, gloriam et honorem, ad veritatis et justicie elucidationem et manifestationem(d), continet hoc opus autenticumque (e) registrum, a nobis notariis infrascriptis fideliter et integraliter recollectum sub actis judiciariis, solemnibus instrumentis, et documentis fidelibus, ac variis doctorum et jurisperitorum tractatibus, processum nuper(f) ex auctoritate, ordinatione
et rescripto sancte Sedis apostolice ac sanctissimi domini nostri domini Calixti, divina providentia
pape tercii, sub reverendissimo reverendisque patribus Johanne, archiepiscopo Remensi, Guillermo, Parisiensi, et Richardo, Constactiensi, episcopis, juris professoribus dignissimis, ac venerabili patre, magistro Johanne Brehal, sacre theologie professore, in regno Francie fidei inquisitore, agitatum, solemniter discussum et conclusum, vocatis ad omnia, tam specialiter quam generaliter, qui fuerant
evocandi. Quo quidem processu mediante ac sententia finali debite interveniente, sub sancte Romane Ecclesie et apostolice Sedis ac sanctissimi Romani pontificis auctoritate, eisdem reverendissimo reverendisque patribus in Christo, ad preces humiles et devotas, ac instantiam sedulam honeste et probe vidue Ysabellis d’Arc, ac Johannis et Petri, fratrum defuncte quondam Johanne d’Arc, dicte vulgariter « la Pucelle », commissa ; processus quondam in civitate Rothomagensi, ad cujusdam magistri Johannis de Estiveto, fidei promotoris pretensi, instantiam, sub reverendo patre domino Petro Cauchon, assistente eidem, in dicti processus parte, magistro Johanne Magistri, ejusdem fidei subinquisitore, cum sententiis et executionibus inde secutis, nullus declaratus
est, invalidus et iniquus, errorem juris et facti in materia et [forma continens manifeste],

=== Variantes choisies de l’édition par Jules Quicherat (Procès de condamnation et de réhabilitation de Jeanne d’Arc, dite la Pucelle : publiés pour la première fois d’après les manuscrits de la Bibliothèque royale, suivis de tous les documents historiques qu’on a pu réunir et accompagnés de notes et d’éclaircissements, Paris : J. Renouard, 1841-1849, 5 vol., t. II, p. 72, également disponible en ligne) ===
(a) aequitalis. – (b) [sunt] judiciis. – (c) authenticis chartis. – (d) manifestationem perpetuam. – (e) authenticumque. – (f) nuper et.

Page suivante